МЕНИН ДАГЕСТАНЫМ

Тоолуктардын: Биздин тоолордун чөптөрү айыктырбаган илдет жок дегени бекеринен эмес. Менин экинчи энем – улуу Россия, менин экинчи энем – Москва.

Тарбиялады, канат такты, кең-кесири жолго алып чыкты, көз мелжиген мейкиндерди, бүтүн дүйнөнү көрсөттү.

Эки энемдин тең алдында ыйык карызым бар. Махмуд менен Пушкин экөөнүн эки портрети эки килемде сайылып, менин саклямда илинип турат. Блоктун Петербургдун ак түндөрүнүн салкын илеби катылган томдорунун арасында авардын бийик тоолорунда өскөн чоктой кызыл гүлдөрдүн канчасы сакталып калбады.

Эки кол, кош канат, эки көз, эки ырдай болгон – эки эне. Менин башымдан да сылаган, керек болгондо кулагыман да толгогон ошол эки энемдин колдору болду. Менин пандурумдагы эки кыл да эки энемки.

Алар мени айыл үстүнө, жер үстүнө бийик көтөрүштү, мен алардын ийиндеринен бул дүйнөдөгү көп нерсени көрдүм, эгер алар мынчалык көтөрбөсө мен анын бирөөн да көрбөгөн болор элем. Учуп бараткан бүркүт кайсы канатынын өзүнө керек, кымбат экенин биле албаган сыяктуу, мен дагы кайсы энемдин кымбатыраак экенин биле албайм.

Башта тоолуктар эмне оору болсо да суу менен, чөп менен дарылашкан. Эмчи-домчуларга ишенишкен. Ырас, ушу кезге чейин эл ичинде кеп болуп жүргөн эмчилер да болгон. Андай эмчилер, мисалы, шакыйды айыктыруу үчүн кара кой сойдурчу экен. Көк же ак койго караганда кара койдун эти даамдуу да, жыттуу да болорун ар бир авар билет. Эмчи сыркоолуунун башын жылуу териге ороп, «ушу боюнча кыймылдабай отур» деп коюп, этти үйүнө көтөрүп алып кете берчү экен. Мындай эмчи-домчулар туурасында биз сөз кылбай эле коёлу. Бирок эл арасында колу эмсек дарыгерлер да, табылгыс дарылар да болгон.

Бир жолу менин атам Москвада Кремль ооруканасында жатып калат. Аерде ал Дагстандын чөптөрүн, сууларын сагынып, балдарын Буцрах адырларындагы кичинекей бир башаттан биртике суу алып келип бергиле дептир.

Атанын сөзү бир. Алар Дагстанга келишип, Буцрах адырларына чыгып барып, баягы башатты таап, Кремль ооруканасында жаткан сыркоо авар акынга ошонун суусунан апкелип беришет. Атам суудан жуткандан кийин кандайдыр жеңилдей түшөт. А тургай айыгып кетет. Бирок ошо күнү ага чет өлкөдөн келген жаңы дары да беришкен экен аны өзү билбептир. Мүмкүн, ал жалаң ушул медицинанын дүйнөлүк илими жараткан дарылардан айыкмак эместир. Мүмкүн, ал жалаң ошол авар суусунан, биздин элдин улуттук дарысынан да айыкмак эместир. Бирок эки дары бириккенде илдетти кууп чыкты.

Адабиятта да так ушундай болуу керек. Акын башаты – туулган жер, тууган эл, эне тили. Бирок бүгүнкү күндө ар бир чыныгы жазуучунун аң-сезими улуттук алкакка батпай калды. Анын жүрөгүн жалпы адамзаттык, жалпы дүйнөлүк нерселер тынчсыздандырып, мээсине орноп отурат.

Сен жаныңа эмне алмаксың,

Эгер чыксаң жолго узун?

Шарап менен нан аларсың,

Бирок токто, жолоочум.

Бизге келсең бир айтарым

Тамак-аш деп кыйналба –

Биз тоолуктар нан бышырып

Шарап сунуп турганда.

Сен жаныңа нени алмаксың

Эгер чыксаң жолго узун?

Албарс миздүү канжардыбы…

Анда токто, жолоочум.

Кокус бирөө тиет десең

Муну эске тут дамамат:

Канжар деген тоолукта бар

Сени сактап кала алат.

Сен жаныңа нени алмаксың

Эгер чыксаң жолго узун?

Жолдо ырдоого ыр жаттарсың…

О, кымбаттуу жолоочум.

Бизде дагы – тоо ичинде

Мукам ырлар ченемсиз.

Бирок өзүң ыр ала кел

Ашык болот дебейбиз.

Ошентип, эгер жазуучуну дарыгерге салыштырсак, анда ал элдин илгертен келаткан дарыларын да, дүйнөлүк илимдин эң акыркы жетишкендиктерин да пайдалана билиши керек. Эгер жазуучуну жөө кыдырып сапарга чыккан адамга окшотсок, анда бөлөк элде конок болгонунда анын жүрөгүндө өзүнүн канындагы ырлары болуусу керек. Ошону менен катар эле ал жүрөгүнөн ошол чоочун жердин ырларына да орун таба алгандай болсун.

Бир эл аны узатат, бир эл тосуп алат, а ырлар бардык жерде болот. Биздин айылдарга биринчи жолу докладчылар, лекция окугандар келе баштаганда, Келеб айылындагы аялдар өңүбүздү көрбөсүн деп лекторго аркасын салып, тетири карап отурушкан. Бирок лектордон кийин чогулган элдин астына ырчылар чыгып ырдай баштаганда, аялдардын ырды урматтаганы ушунчалык, ырым-жырымды быякка коюп, ырчыны карап олтурушуп, анысы да эч нерсе эмес, а түгүл паранжыларын серпип таштаганга чейин барышкан.