Казат Акматов: Архат

- Айтканымды бириң да түшүнбөдүң Төрагаңар мен айтып аткандан кийин ойлонбойсуңарбы?! Эмне үчүн мен чындыкты айтып күрөшүп атам?! Тибет үчүн, эл үчүн күрөшүп атканымды түшүнбөйсүңөрбү? Жэ көзүңөр көр болуп, мээнер тескери айланып калганбы?!

- Сиздики догурунмайга окшоп атпайбы. Андан көрө суроого жооп бербейсизби, - деп ошондо залдын артжагынан бирөө кыйкырып калды эле Лама Тойба ошого катуу жулуна кетти.

- Сендей жаш соодагер мага, Лама Тойбага каршы сүйлөгүдөй болуптурбу?! Туруп мага көрүнүп койчу! Турчу ордунан!

Кыйкырган жигит ордунан турбай койду эле

- Мынакей, – деди Лама Тойба ошол жакты сөөмөйү менен кезеп, мага кыйкырат, а өзү жүзүн көрсөткөндөн коркот. Анан ушундай бечелдер менен кантип биз Далай-ламага каршы күрөшө алабыз?

- Биз Далай-лама менен күрөшөлү деп чогулган жокпуз бул жерге, туурабы урматтуу төрага, - деп Лама Тойбанын орунбасары ордунан чала туруп жумшак баштады эле төрагасы аны дароо кагып салды.

- Сен дайыма бийликтин кулу болуп келгенсиң? Отур ордуна! Ошентсе тигил чыйрала түшүп төрагасы менен жаалдаша кетти:

- Эмнеге отурам? Сиз отуруңуз, бир саат болду трибунада турганыңыз. Таптакыр туура эмес сөздөрдү сүйлөп атасыз. Биз макул эмеспиз. Туурабы? - деп ал залга кайрылды эле отургандар бир дем менен «туура» деп жооп кайрышты.

Ошондо эмне кылаарын билбей калган Лама Тойба трибуна менен кошо обдулуп мындай деди:

- Баарың тең саткынсыңар! Мен силерсиз эле өлкөнү банкрот кылган диктаторду кантип жок кылыштын жолун табам! Качан мен жеңишке жеткенде анан баарың тең жүгүрүп келип бутумду жалайсыңар. Эстеп койгула ушуну! Ошентти да Лама Тойба залдан чыгып кетти.

Отургандардын баары айраңтаң Кимден эмне деп сураарын, кимге эмне деп айтаарын эч ким билбей, баардыгы тең бирин-бири карап ооздорун ачат «Соодагерлер коомундагы» чогулуш, дегеле Лама Тойба жөнүндөгү тирукмуш сөздөр бүткүл Тибетке чагылгандай тарады.

Эки кишинин башы кошулган жерде эле ушу жөнүндө сөз. Бирдаары Лама Тойба жиндеп кетиптир десе, бирдаары: «Жо, жиндеген жок. Ал туура кылып атат. Анткени Далай-лама аны ак жерден күйгүзгөн. Кызматтан алып койгон. Лама Тойба оңой киши эмес. Керек болсо ал Далай-ламаны ишинен кетирет, көрөсүңөр го!» деп пикирлер эки ача болуп атты.

Мурда болуп көрбөгөн, Тибеттин табиятына жат мындай уу-дуу сөздөр чакан өлкөнүн койнуна батпай сыртка, түндүк менен түштүктөгү улуу элдерге дейре чыгып кетип жатты.

Күндөрдүн биринде дагы мындай сөз тарады: Лама Тойба Далай-ламага кол салуу даярдап жатыптыр деп. Бул өзү сенцациянын эң ана башы эле. Ошондуктан муну уккандар жакаларын анык карманышты. Дегеле мындай ачыктан ачык, өлүмгө баш байлап кырчылдашкан кармаш Тибетте болуп көргөн эмес. Мындай айкаш чыгыш элдерине чаптасаң да жабышбайт. Чыгыш элдери анча эле ашынып кеткенде кебез менен муунтат, жибек менен мууздайт, бирок тынч, чуу-муусуз, сен көрдүңбү жок, мен көрдүмбү жок. «Тындым» деп коёт аны.

 Эл деген кандай? Эл деген бир ээликсе оңой менен токтобойт. Лама Тойбанын өлкө башчысына кол салуусун күткөндөр көпкө чыдай албай күн өткөн сайын ортодон ар түркүн кептерди биринен-бирин чуулгандуу кылып чыгара коюшуп, калың журтка ооз эки да, телефон менен да, күндөп-түндөп таратып атышты.

Лама Тойба өзү болсо ал күндөрү Далай-ламага катылгандай эле албууттанган кайрат менен үйбүлөсүндөгү бир чатак маселени чече албай алпурушуп жүргөн. Кептин баары төрт баланын энеси, жаштайынан баш кошкон аялында эле. Мурда сүйлөшкөн убаданы бузуп, энеси эң кичүү кыз-күйөөсүнө үйлөрүн сатууга улуксат берип коюптур. Кыз-күйөөсү Лхасадан элүү чакырымдай алыс, атактуу Сэра монастыры жайгашкан шаарчада турушчу. Лама Тойба балдар жаңы үйлөнгөндө ошол жерден татынакай, жаңы салынган үч бөлмөлүү үй сатып берген.

Адепки жылдары күйөө бала монастырда электрик болуп иштеп, кызы көбүнчө үйүндө эле. Кичинесинде бирдемеден жүрөгү түшүп, кыз бала нерв жагынан биртике ооруулуу болуп калган. Кыялы чатагыраак, өз дегенин бербеген кыз болуп чоңойду. Кыязы, аялуу деп эркелетип атышып ата-энеси өзүлөрү ошого жет кирди көрүнөт. Лама Тойба ал кызын дегеле койнунан түшүрчү эмес. Тогуз жашка чыкканча атасынын алдына отуруп тамак ишчү. Энеси болсо көпкө дейре балтыр эти толбой, илмейип арык чоңойгон кызынын көзү менен тең айланып, берээрге ашын таппай турчу. Анан ошол кызы кайдан-жайдандыр күйөө таап алыптыр. Бала айлынан келип Лхасадагы техникалык окуу жайын бүтүп аткан экен. Экөө бирин-бири жактырып калган болот. Анда Лама Тойба, мындайча айтканда, Тибеттин каржы министри болуп турган кези.