Эстен кеткис элестер

АҢГЕМЕ

Биздин үйдүн дарбазасынын сыртында бийиктиги үч саржандан ашуун дарак өсөр эле. Жыл сайын анын мөмөсү асмандагы жылдыздай жайнап бышчу. Анын мөмөсүн күүп түшүрүү үчүн балдардын ыргыткан ташы кээде мен сабак окуган класстын терезесинен кирип, көп учурда менин столума учуп түшчү. Мындай учурда мен Кашкабаш атап алган мугалимим чыга келип балдарды тилдеп кирет. Дарактын жалбырагы кенендиги аршиндин диаметрине тете; аптаптуу күндүн ысык нуруна жеңил бүрүшө түшүп, кечки салкында кайра тирилип, ачкан алакан сымал түздөлөт.

Мага терезеден биздин картаң кызматкерибиздин бардык кыймылы көрүнүп турат: ал короону салкындатуу үчүн суу себет, чылым түтүкчөсүн буркурата үйлөй эски отургуч, үстөлдөрдү оңдойт, тарбиячы Лиге ар кандай окуяларды айтып берет. Алар ай батканча сүйлөшүп олтурган күндөрү болот; түңкү караңгылыкта чылым түтүкчөсүнөн чыккан учкун жылтылдап турар эле.

Бир жолу алар кечки салкындын ыракатына батып олтурушуп, Кашкабаш мени чакырды да, «ачык кызыл гүл» деген сөзгө тең келе турган сөз табуу тапшырмасын берди. «Жашыл дарак» – дедим мен. Мугалим үмүтсүз кол шилтеди.

— Тон тура келбейт, бар ордуңа! — деп буйрук берди.

Мен тогуз жашка чейин окуп жатканыма карабастан, тегиз жана кескин тон эмне экенин билчү эмесмин, аны мага мугалим түшүндүргөн эмес. Мен ордума олтуруп, ойлонуп-ойлонуп эч нерсе тапкан жокмун. Мынтип олтургандан тажадым да, Кашкабаш мага көңүл буруп аясын үчүн жамбашымды чапкылап кирдим. Бирок мурдагыдай эле ал мага көңүл бурган жок. Узакка созулган тынчтыктан кийин биринчи сөзүн созо сүйлөп:

— Бери кел, – деди.

Мен келдим. Кашкабаш «жашыл чөп» деген сөздү жазды да, түшүндүрүп кирди:

— «Ачык кызыл» тегиз тон менен айтылат, «гүл» — тегиз тон, «жашыл» кирген тон, а «чөп» чыккан тон. Жөнө!

Анын сөзүн кулагымдын сыртынан кетирип, секирген бойдон эшикти көздөй атып жөнөдүм.

— Секирбе! – деди Кашкабаш, жагымсыз үн менен, мен болсо класстан акырындап чыгып кеттим.

Дарактын көлөкөсүнө барып ойногонго батынбадым. Мурда Ваңдын жанына барып, катарына олтуруп, анын тизесин кучактап алып, мага жомок айтып бер, – деп суранган учурларым болор эле. Андай учурда Кашкабаш чыга келип ачуулана кыйкырчу:

— Эркелебе! Тамактандыңбы? Анда сабагыңды оку.

Кокустан аны дароо аткарбай кармалып калсам, кийинки күнү башымды сызгыч менен чапкылап жекирчү:

— Эмнеге тентектенесиң, ушинтип кантип окусун?!

Кашкабаш менин ага жакпаган кылыгым үчүн ушинтип жемелеп олтуруп, классты жазалоо бөлмөсүнө айландырды да менин ойноо кумарымды өчүрүп салды. А бүгүн болсо менин ойногонго таптакыр көңүлүм келбеди, эртең майрам күн болсо го, башка кеп. “Эртең менен бир аз ооруп, түшкө жакын кайра жакшы болуп калсам ээ… — деп кыялдандым. Же Кашкабаш ооруп калса экен, андан да жакшысы — өлүп калса… Жок дегенде “Лунйү” жаттап, башымды оорутпайт элем”.

Кийинки күнү Кашкабаш чынында эле мени Лунйү окуганга олтургузду да, башын чайкап, иероглифтердин маанисин түшүндүрүп кирди. Анын көзү алысты көрчү эмес, ошондуктан китепти жеп жиберчүүдөй болуп мурдунун алдына кармачу. Көп учурда мени шалаакысың деп күнөөлөшчү, анткени жыл ортосуна жетпей китептеримдин барактары булганып, айрыла баштайт. Бирок эмнегедир эч кимдин башына эң жөнөкөй мындай ой келчү эмес: китептердин бузулушу Кашкабаштын мурдуна жакын кармап дем алганынан болуп жүрбөсүн? Макул, мен тентек, шалаакы болоюн, бирок мынчалык эмес да.

Кашкабаш сөзүн улантты:

— Даанышман Кун (Конфуций) айткан: “Мен алтымышка келгенимде кулагым мага моюн сунду”. Моюн сунуу – демек, баш ийүү эмеспи. “Жетимишке келгенде жүрөктүн добушун тыңшап, анын буйругун аткара баштадым…”

Кашбаштын айткандарынан бир да сөздү түшүнгөн жокмун, иероглифтерди көрбөдүм, анткени аларды анын мурду тосуп калган. Китептин ордуна мугалимдин башынын жаркыраган тазы гана көзгө көрүнөт, аны күзгү кылса болчудай, бир гана чагылуу анчалык ачык эмес, көлмөнүн тунук суусунан чагылгандай бүдөмүк көрүнөт.