Эстен кеткис элестер

Кашкабаш көпкө түшүндүрдү, деги бүтпөй койду. Албетте, түшүндүрүп жатканда анын башынын бир жактан экинчи жакка айлана кыймылдаганын, тизесинин титирегенин байкап туруу кызык эле, бирок менин чыдамым түгөнө баштады. Ал эмес анын мен эрмектеп алаксыган башынын тазы да мени тажатты. Ушул учурда, бактыга жараша, көчөдөн кыйкырык чыкты:

— Яң шын устат, Яң шын устат!

Кимдир бирөө жардамга чакырып жатабы дегендей ой кетет.

— Йао зоң байкеби? Кириңиз! – Кашкабаш Лунйүнү коё койду да, эшикти ачып, таазим эте жүгүндү.

Мен түшүнө албай жаттым, ушунчалык урмат менен Йао зоңго мугалим эмнеге жүгүнөт. Йао зоң, Жин тегинде анын ысмын алып жүргөн бул адам, бизге коңшу турчу. Ал абдан бай, бирок дайыма жыртык кийим, тамтыгы кеткен эски чокой кийип жүрчү, дайыма жашылча жеп, өзү да күздөгү соолуган баклажандай керсары жана борпоң эле. Ага биздин Ваң деле жек көрүү менен мамиле жасачу. “Толтура алтыны туруп, бирөөгө сокур тыйын чыгарбайт. Сыйга татыктуу эмес”, – дечү абышка. Бирок Ваңдын жек көрүүсүн Йао зоң тоготуп да койчу эмес. Кайра Ваңдын жанына келип анын аңгемесин угуп олтурчу, аны көп деле түшүнчү эмес, анткени акылы терең эмес да, жөн гана башын ийкей берчү. Ли тарбиячынын сөзүнө караганда Йао зоңду атасы менен апасы бөтөнчө эркелетип, камкордукка алчу экен. Ал эч ким менен мамиле түзбөй чоңойгондуктан, ушундай дөдөй болуп калыптыр. Чынында эле анын эч кандай түшүнүгү жок эле, ал эмес күрүчтүн илээшчек жана кургак түрүн, балыктын кылкандуу жана кылкансыз түрүн айырмалай алчу эмес. Ага бир нерсени түшүндүргүсү келгендер көпкө жана узак убакытка сүйлөгөнгө мажбур болушкан, анда да кээде жыйынтык чыкпай калчу.

Кээде кошумча түшүндүмө керек болчу, анда деле айрым нерселер Йао зоң үчүн караңгы бойдон калар эле. Ооба, аны менен сүйлөшүү оңой иш эмес. Баарынан да Кашкабаштын ага көрсөткөн сый-урматына Ваң таң калат. Мен да көпкө чейин анын себебин издеп, аягында түшүнгөсүдүм: Йао зоң жашы жыйырма бирге барып калса да али уулу жок болгондуктан, тукумун улантуу үмүтү менен өзүнө үч көңүлдөш күткөн; үч уулдуу адамдын жанында тукумсуз калуу жаман экенин сезген Кашкабаш да 31 алтын акча төлөп, бир көңүлдөш тапкан. Демек, мугалим Йао зоңду урпактуу болууга аракеттенгени үчүн сыйлайт. Ваң акылдуу адам, бирок билими чектелүү, ошондуктан мугалимдин мындай жашырын сырын түшүнмөк эмес. Буга таң калууга деле болбойт, мен өзүмдүн “ачылышымды” көпкө ойлонуп жүрүп жасабадымбы.

— Агай, сиз жаңылык уктуңузбу? – деп сурады Йао зоң.

— Жаңылык?… Жок, укпадым… Эмне болуптур?

— Узун чачтуулар келатыптыр!

— Узун чачтуулар? Ха-ха, андай болушу мүмкүн эмес!

Йао зоң айтып жаткан узун чачтууларды Йаң шын мугалим “чачтуу козголоңчулар” атачу. Ваң карыя “узун чачтуулар” деп, алардын убагында отуз жашта болгонун кошумчалады. Азыр Ваң жетимиштен ашып калган соң, узун чачтуулардын убагынан бери кырк жылдан ашуун убакыт өткөн тура. Йао зоңдун айтканы калп экенин башкалар эмес мен деле түшүнүп турдум.

— Кантип? Андай болууга мүмкүн эмес? Хышүдөн Үчүнчү кожоюндун өзү алардын бүгүн-эртең келерин күтүү керек деп жатпайбы.

— Үчүнчү кожоюн?… Кокуй, ушундай кадырлуу адам эскертип жаткан соң, тоготпой коюуга болбос. Даанышмандан үчүнчү кожоюнду жогору койгон мугалим өңү кубарып, үстөлүнөн шашылыш турду.

— Алар сегиз жүз дешет; мен кызматчымды аныгын билип келгенге Хышүгө жибердим. Алардын кайсы күнү келерин билүү чоң мааниге ээ…

— Сегиз жүз?.. Кантип эле? Балким алар “Кызыл жоолукчандардын” талоончулары же тоодон түшкөн каракчылар го.

Кашкабаш өзүнүн тунук акылы менен Йао зоңдун сөзү акылга сыйбаган нерсе экенин сезип турду. Маселенин баары Йао зоң үчүн тоолук тоноочулар, деңиз каракчысы, “Ак шапкачандар”, “Кызыл жоолукчандардын” баары – “узун чачтуулар” болгондугунда. Ошондуктан ал мугалим эмне жөнүндө сүйлөп жаткандыгын түшүнгөн жок.