Адабий айкаш: “Майдан” романынын майданында

Аалы Токомбаев бул жерде ачык көрүнүп тургандай романдын баш каармандарынын бири Качикеге автордун өзүн окшоштуруп жатат. Турмуш-тиричилик деңгээлдеби, же социалдык-коомдук деңгээлдеби, кеп анда эмес, А.Токомбаев романдын автору менен персонаждын ортосундагы түздөн-түз байланышты ачыкка чыгарып жатат. Бул сөздөрдүн чындыгына мен эч кандай шек келтире албайм. Качикенин образын жаратууда У.Абдукаимов өзүнүн жеке турмуштук фактыларын романдын сюжеттик составына киргизгени, ал фактыларды өөрчүтүп, өркүндөтүп көркөм образга айландырганы толук мүмкүн. Дал ушундай эле мааниде, жогортодо Ө.Жакишев айтып бергендей, Апсаматтын образы жөнүндө да айтууга ишенимдүү негиз бар. Бул гана эмес, Мырзабектин сырткы портреттик кебете-кешпиринен, туруш-турпатынан, айрым бир турмуштук кырдаалдардагы түздүгү, бетке айтмайы өзүнүн келип чыгышы жагынан ошол заманда реалдуу жашаган адамды, көрүнүктүү художник Капар Айтиевди, ал эми романдын экинчи китебинде толугураак сүрөттөлгөн оорукчал, “кырт” мүнөздүү Жапаркул уулу акын Алыкул Осмоновду эске салбай койбойт. Демек, Узакбай Абдукаимов согуш мезгилиндеги кыргыз интеллигенциясынын турмушун, тагдырын көрсөтүү максатында өзүнө жакын, тааныш прототиптерге кайрылган. Мындай жазуучулук манера дүйнөлүк адабий процессте жетишээрлик эле түрдө кездешет. Албетте, бул айтылгандардан Мырзабек – Гапар Айтиев, Жапаркул – Алыкул Осмонов, Качике – өзү дегендей жалпылоочу корутунду чыкпайт, белгилүү бир фактынын негизинде жаратылган көркөм образ ал өзүнүн прототибинен сөзсүз түрдө алда канча айырмалуу, алда канча башкача болот, ал эч качан өзүнүн түпкү теги менен чектелбейт, ал андан ары өнүгөт, өркүндөйт, горизонту жана масштабы боюнча жалпы адамдык деңгээлге көтөрүлөт. Прототип, бул алгачкы факт, ал өз мезгили менен кошо өтөт, өчөт, бир гана анын негизинде жаралган көркөм образ калат.

Эч кандай мүдүрүлбөй, эч кандай тартынбай туруп, Апсаматтын образы жөнүндө да дал ушундайча интерпретация берүүгө болот. Апсаматтын өтө татаал образын жаратууда “Майдан” романынын автору прототиптин кандай кылык-жоруктарына, көнүмүшүнө акцент койгонун аныктоо мага кыйын. Кытмыр караган сүзүлүңкү көздөрүнөбү, же шампанды ууртап ичкенинеби, баары бир бул штрих, бул деталь эң негизгиси Апсамат да Токомбаевдин инсандык туруш- турпатынын түздөн-түз көчүрмөсү эмес. Прототиптин кандайдыр бир элементтери бар экенине карабастан, Апсамат, ошол эле Качике, Мырзабек, Жапаркул сыяктуу эле ойдон жаратылган образдардын түрмөгүнө жатат. Бул талашсыз чындык. Мен ойлойм, автор романдын проблематикалык горизонтун кеңири камтуу максатында шаар менен айыл турмуш чындыгын сүрөттөп, гармониялык бирдикти түзүүнү ойлогон. Ушул жагдайда У.Абдукаимов өзүнүн эң сүйүктүү чыгармаларынын бири болгон “Согуш жана  тынчтык” романынын “күчтүү кучактарынан” бошоно алган эместей сезилет. Мен дагы ойлойм, эгерде У.Абдукаимов бир гана шаардык турмушка, шаардык интеллигенттердин образына өзүнүн чыгармачылык изденүүсүн бүтүндөй топтогон болсо, балким, “Майдан” романы көркөмдүк жагынан мындан да ырааттуу жана гармониялуу болмок беле… Анткени, кантсе да роман азыркы бүткөн составында, эгерде айыл жана шаар турмушунун сүрөттөлүшүн салыштырып көрсөк, анда айылдык адамдарга караганда шаардык интеллигенттердин көркөм образы алда канча терең жана ишенимдүү экени сезилбей койбойт.

У.Абдукаимов менен болгон эң маанилүү кездешүүм жана ошол учурдагы эң актуалдуу адабий маселелер боюнча маектерим, баарынан мурда, “Майдан” романына байланыштуу болгону талашсыз. Жазуучулар союзундагы кызуу талкуудан кийин, көп узаган жок “Ала Тоо” кинотеатрынын ылдый жагындагы “Дубовый паркына” кире бериш жеринен жолугуп калдык. Көрсө, баарыбыз эле өткөн талаш-тартыштын “күүсүнөн” чыга элек экенбиз. Кандай ассоциациядан келип чыкканы эсимде жок, бирок бул суроо дайыма менин оюмда болчу, Узак агага тикелей маселе койгонум күнү бүгүнкүдөй көз алдымда. Суроонун маани-маңызы мындай эле: Качике менен Апсамат согуштан кийин кездешеби, же алыстан эле, сырттан эле эрөөлгө чыгышып өтүп кетеби. Алардын бетме-бет кездешүүсү романдын негизги сюжеттик мотивдеринин биринин жыйынтыгы болуш керек эле. Узак ага мен ойлогондой, мен күткөндөй эле романдын финалы менен ушул эки персонаждын реалдуу турмушка көз караштары боюнча антипод адамдардын, бетме-бет жолугушуу менен аякташ керек, ансыз мүмкүн эмес деп жооп берди. Күндөр өтө берди. Кыргыз совет адабиятынын тегерегинде татаал кырдаалдар жаралып, адабий лидерлердин арасындагы өз ара жекече мамиле (Т.Сыдыкбеков – Ч.Айтматов, А.Токомбаев – Ч.Айтматов, Т.Сыдыкбеков, – А.Токомбаев) барган сайын ачыкка чыгып, жазуучулардын жиктелиши, жаатка бөлүнүшү, кадыресе закон ченемдүү окуяга айланып баратты. Мына ушундай кырдаалда Узак ага менен дагы жолугушуп калдым. Ал киши шаарга (борбор тарапка, “Ала Too” кинотеатры тарапка) көп чыкпай калган, бир айылга, шаардын тегерегинде, кайсы айыл экенин билбейм, боз үй тиктирип, иштеп жатат деп укчумун. Карасам, өңү азыңкы, чарчаңкы. Эмнегедир шашкалактап өзү эле сөз баштап, “Майдан” романынын финалы жөнүндө айта баштады. Мени атыман атады да, кадимкидей мага кайрылып, “баягы убаданы аткара албай калдым, шашып калдым, Качикени өлтүрүп койдум” деди. Көрсө, баягы мен берген суроо, ошонун тегерегинде экөөбүздүн мамилебиз эсинде экен. Ошентип, “Майдан” романынын финалында Качике менен Апсаматтын бетме-бет кездешүүсү болбой калды; бул жөнүндө өзү да өтө өкүнүчтүү айтты, кандайдыр бир чоң милдет ишке ашпай калгандай абалда калганы сезилип турду. Көрсө, шашканы деле чын экен, көп узабай кайран Узаке, Узакбай Абдукаимов, орус жолдоштор айткандай, өзүнүн “аккуу ырын” ырдады да, дүйнөдөн өтүп кетти.