МЕНИН ДАГЕСТАНЫМ

Тиги элдер кыжылдаган базарда аялды милиционер дурустап да бою-башын караган эмес экен. Мындайраак чыккандан кийин юбкасынын алдындагы лакыйган өтүктөрдөн улам шекший түшөт. «Дал ушунда бир кеп бар» – деп, милиционер аялдын бетиндеги паранжысын сыйрып салса, муруттары жалтаңдын боорундагы эки түп ит мурундай болгон күржүйгөн эркек көздөрүн чакчайтып гана карап турат дейт.

Таланттан, жигердүүлүктөн куру калган, өз сыймыгын унуткан айрым сүрөткерлер товарларын өткөрүү үчүн жаркырап көрүнгөн форманын ары жагына жарым-жарты ойлорун жашырып калам деген кыязда бөлөк бир кийимдер менен жасанып алышат. Бирок курсагыңда эч нерсе жок туруп, тебетейиңди алчыланта кийгенден эмне чыгат?

Канчалык кооз болбосун, жыгачтан жасалган канжар жамгырды эле кеспесе, эмнеге жарайт.

АНЫН СЫҢАРЫ, куурчактарды үйлөнткөндөн бала төрөлбөйт.

ОШОНДОЙ ЭЛЕ, баланы сүннөткө отургузганда каздын канатын көрсөтүшөт. Бирок бул жөн гана баланы алдоо үчүн. Каздын канаты менен эчтеке кесилбейт, бул ишке курч устара керек. Бирок да китепкөйлөр алдап, сооротуп койгудай бала эмес, мен дагы кын байланып, ал деги чыныгы, алтын жалаткан кын болгон күндө да, ага кагаздан жасалган канжар жасап алган артист эмесмин.

Ырас, кын да керек, ансыз канжарды дат басат. Кын кооз болсо, ого бетер жакшы.

Ырас, эр жигит жоо чаап, кымбат баалуу олжо менен кайтканда, келинчеги чыгып, атынын мойнуна жибек жоолук байлачу.

Ырас, жалтылдаган курч ойлор үчүн тантык тил күлүктү үч буттап туруп чапкандай кеп.

Ырас, абдан бекем деген араба да жанды оозго тиштеткен жаман жолдо ышпалдасы чыгып шалдырап, а тургай жардан ары кетиши мүмкүн.

Ырас, эшектин куюшканы ат соорусуна эп келбес да, аргымак куюшканы эшекке чак келбес. Ушу жерден мен сиздерге бир балкар менен анын чобуру туурасындагы аңгемени айтып берейин.

Балкар менен анын чобуру жөнүндө аңгеме

Бир балкар өзүнүн шордуу атына карапа, кумура, илегендерди артып алып, сатып келмекке айылдарды кыдырып жөнөптүр.

Авар айылында ошол күнү ат жарыш болгону жаткан экен. Каны кызуу боз балдар өздөрүнөн бетер кызыган аттарын жулкунтуп ушу жерге келишиптир. Эл дуу-дуу этип, жигиттерди да мактап, аттарды да мактап. Жигиттер да шыңга бойлуу келишкен, аттары андан өтүп суналышып, жагалданып. Жигиттердин көздөрү оюн кызыгына жүрөк отунан күйсө, аттарынын көздөрү чыдамы кетип, күйүп турат дейт.

Жарышка түшчүлөр мына эми катарга тизилип туруп калган кез экен, аңгыча эле чобурун теминип, баягы жай келаткан балкар аянтка чыга түшүптүр. Балкардын түрү үргүлөп зорго келаткандай, а астындагы аты басып да, уктап да бараткандай имиш. Ошо жерден эле боз балдар дуу этип, балкарды күлкү кылып алышат:

– Кел, эй, катарга, жарышка түшпөйсүңбү?

– Болуптур, сенин чобуруңду аргымак деп эле коёлу.

– Түшө бер, же атыңдын төрт туягы бар экени жалганбы?

– Жарышсаң жарыш, биздин аркабыздан такаларды чогулта турган да бирөө керек.

Балкар өзүнө тийип жаткан шылдың кептин бирине да унчукпай, атын токтотуп, үстүнөн карапа, кумура, илегендерди түшүрө баштайт. Буюмдарын бир жерге жайма-жай чогуу коюп, атына жайма жай минип, жигиттердин катарына келип кошулат.

Жигиттердин аттары жер чапчып, кош аяктай калып, тизгин жулкуп зорго турса, балкардын аты башын жерден албай үргүлөп турат дейт…

Аңгыча жарыш да башталат, куюн болуп аттар кетет. Чаң туман болуп көтөрүлөт, ошол туманга илээшип-илээшпей чуркаган болуп балкардын аты да жөнөйт. Аттар бир имерилип келиптир. Анан экинчи, үчүнчү айлампа. Карап тургандарга аттардын чарчаганы даана байкалып, шалак-шалак тер кетип, бара-бара омуроодон ысык чаңга балп-балп этип көбүктөр ыргып түшө баштайт. Буттары чалыштап, жүрбөй калышат. Камчы үстүнө камчы басып, өпкөгө тепкилегенине карабай жигиттердин аттары барган сайын алдан тая баштайт. Бир гана балкардын чобуру баягы калыбында: куюндап да кетпейт, жүрбөй да калбайт. Ал элден мурун артта бараткандарды кууп жетет, анан ортодогулар менен теңелет, анан акырында, онунчу айлампада алдыда келаткандарды да басып өтөт.

Балкардын башын жерге салган чобурунун мойнуна баш байгенин желбиреген жоолугун байлашат. Балкар болсо жайма-жай атын карапаларынын жанына жетелеп келип, буюмдарын артып, андан ары жолун улантып кете берген экен.