ӨСКӨН ДАНИКЕЕВ:

Аныгы Айдарбек ачык мүнөз, ар иштин көзүн таба билген тың чыкма киши тура. Уулдары акылы тетик балдардан. Айрыкча Иманалысы. Атасынын баамынча, ал ушу кат-сабат жагына ыклас артым сыяктуу. Бир уккан, бир көргөнүн жаза кетирбейт. Демек, молдо… молдого берүү керек. Канчалык төрөлгөндө шык-шыба кошо жаралбасын, окууну билбесе ойлогон оюн, кыял жорумун ылайыгына карап, кагаз бетине түшүрүүгө ылаажы таппай, караңгы бойдон калбайбы. Ана Бала Кутуйан. Кайран бала! Кана, бир гана санжыргалуу санат сөзү. Башка эмне?..

Айдарбек уулун окутту. Уулу уят кылбады. Айылдагы чала моңол молдодон тамга тааныгандан жыл өтпөй, ошо кезде казань, Өфөдөн чыккан гезит, чакан адабий китептерди барактай баштады. Төрөлгөн жери Бишкекке жакын, Кызыл-Үй дебедикпи. А кезде шаарда дээрлик те, ичкериден ооп келгендер эле. Иманалы күндөрүнүн көбүн ошол шаарда өткөрөт. А шаар айыл бекен, анда жашагандардын жүрүм-туруму, сүйлөгөн сөздөрү, мүнөздөрү да бөлөкчө. Ага көнүү керек.

Алгачы орусча эжелеп окуса, азыр шыр кетет. Анан бу шаар дегениң укмуш тура. Уккандан уга элегиң, көргөндөн көрө элегиң көп. «Дейт, дейт…» Башың маң катат. Кээсин билсең, кээсин билбейсиң. Аныгын айтсак, түшүнбөйсүң. Ошентсе да өзүнчө каниет этесиң. Туура, мурда ой чабыты өз айылы, көңкү Күнтуу журтунун чегинде болор эле. Эмнелер гана болбогон мында. Токбайдагы айтылуу балбан, аталаш тууганы Даадыйды бүткөй күн жүрүш болуштарынын жыйыны (топ) өтүп жатканда көпчүлүк элдин көзүнчө бычак уруп өлтүргөнүнөн баштап, ошо Күнтуунун Тогузторого көчүртүлүп ийиши… Жана эскере кеттик элек го. Мурда Иманалы солто, анын ичинде күнтуу, култуу, аларга танапташ чаа урууларын, алардын аткаминерлерин жакшы биле турган.

Улам бой тарткан сайын мына бу жашоо, жашоодогу айчы-кайчы жагдайлар аны ой бастыга ала баштады. Көрсө, ага чейин уккан-көргөнү жөн эле бирдеме турбайбы. Анын пир туткан атасы, Азамат деле арадагы бир пенде сымал көрүнүп кетет. Ана Атаке баатыр, Анжиян тарабынан Алымбек датканы ал. Те, кара кытайдын катыгын берген Тайлак баатырды ал. А Жайыл баатыр, Жаңгарач!? Не деген шаалар! Не деген эрдик, көсөмдүктөрдү көрсөтүшпөгөн!..

Иманалы аганын саясый-коомдук аң-сезими эрте, Пишпектеги Айыл чарба мектебинде окуп жүргөн кезинен эле ойгонгон. Анан Ташкен… Өзү да кадимкидей турмуштун ачуу-таттуусун тата билип, эресеге жетип калбадыбы. Жаңы калаа, чоң калаа. Жаңы шарт, дүйнөдө жүрүп жаткан оош-кыйыш окуяларды, анын келип чыгыш себептерин өзүнчө кабыл алуу. Өз алдынча баа берүү. Анын үстүнө табиятынан зирек улан үчүн бул зарылдыктын зарылы да.

Эми-эми гана ал коомдук түзүлүш, коомдогу колунда кокон тыйыны жок жарды-жармачтар менен байлыкка башы менен баткан бардарлардын айырмасын, алардын алака-амалдарынын татаалдыгын канчалык жаап-жашырбасын эзели тең эместигин, дегеле тең болбостугун сезип келет. Быякта бай-манап, кедери кеткен кедей, а батыш жактагылар «помешчик», «кирепостуной» дейби, айтор, эзүүчүлөр, эзилүүчүлөр болуп эки жаатка бөлүнүшөт турбайбы.

Орусча «класс» деп коюшат экен. Кыргызча «тап» деген эле сөз го дейт ал ары ичинде. Алар бири-бири менен элдешүүгө түк барышпайт. Жаат-жааттар ортосунда баякы тирешүү, күрөш. Бул өзгөчө өнүккөн өлкөлөргө тиешелүү өңдөнөт. Бул анын, Айдарбековдун Ташкенге келгенге дейре эле дээр дилинде бар болчу. Канткен менен чакан болсо да, Пишпек – шаар. А шаар – элет эмес. Экинин бири дебейли, көпчүлүгү сабаттуу. Анан да бая жер которуп келгендердин саны артып баратпайбы. Алардын айткан-дегени эле саясат. Ташкенде андан бетер. А түгүл Ташкенден алда канча чоң Маскөөңдө деле ошо окшойт. Угуп эле жүрүшпөйбү.

Ал кандайдыр бир башка дүйнөгө келип калгандай. Жашоо жагдайы, аралаш жүргөн курбу-курдаштары да такыр башка. Күн өткөн сайын дүйнө таанымы, көз карашы – өңү эмес, түшүнө да кирбеген бир жаңы нукка түшүп баратканын баамдай бербеди. Баары, баары башка. Же биерде ага акыл кошор атасы болсо экен. Атасы…