ӨСКӨН ДАНИКЕЕВ:

Ошол кездеги жашоо жагдайы, көпчүлүк элдин рухий деңгээли кандай эле? Эми ал белгилүү да. Ага карабай, ат көтөргүс милдеттерди аткарган Адөөлөт агабыз. Баарын атап, кайсы ай, кайсы жылдан, кай кызматта болгонун тизмектеп олтурганда эмне, а деп эле расмий түрдө алган ишенич артымы – Пишпек уездинин эң алгачкы элдик жыйынынын депутаты экен. Эскере кетсек, ошондо ал буга Күнтуу болуштугу боюнча өз талапкерлигин койгон беделдүү беш кишинин ичинен биринчи болуп чыкканы маалым.

Иманалы Айдарбек уулунун алып барган милдеттеринин ар бири боюнча өз алдынча талдоо жүргүзсөк деле болчудай колдогу даректерге таянып. Убагында алардын мүлдө баарынын саясый-социалдык мааниси зор эле да. Каралган маселе, багыт агымы ар башка. Ырасында таң калат киши. Алган билими алиги… «мен солдатмын, – дечү экен ал. – Карапайым калк, элибиздин солдатымын. Эл эмне десе ошону аткарууга даярмын…» Йа… бу өзүнчө эле бир ант, касам да. Ант. Аны жакшы билген жакын адамдары анын айтканын айткандай, дегенин дегендей өтөгөн өжөр мүнөзүн өзгөчө белгилешкен. Маа десе, чакалайдын чак түшүндө үстүдөгү асман кулап түшсүн, кабагым-кашым дебестен баштаган ишинин аягына чыкчу дешет.

Ан үчүн кайдан-жайдан керектүү китеп, дагы башка басылмаларды таап окуп, алар аздык кылса, билгендерден сурамжылап кирчү экен. Эң башкысы – саясый кыраакылык, жоопкерчиликти катуу кармаган. Мамлекеттик маанидеги маселе, максаттар өзүнчө, а берки мындайында майда-барат көрүнгөн жеке өз оокат-тирлигине да ошондой мамиледе болгон. Анын дагы бир өзгөчөлүгү – ал өмүрү ага тагылган тапшырмалардын мазмун-маңызына, кичине-чоңуна карап, бөлалды амалга барган эмес. Жаңы өкмөттүн жазуусун өзүнүкүнөн өөдө койгон. Ага улут, улуттун келечеги ыйык, ар бир айткан сөзү, өтөгөн иши өңгөлөргө өрнөк, бир эсе үндөө да болгон.

Алыс кетпей, жанагы эле жер-суу маселелерин кайрадан карап чыгуу, аяк түрө ачарчылыкка кириптер болуп алыс-алыстан, тээ Эдил (Волга) бою, казак талааларынан ооп келген көптөгөн мусапырларга, анан да Үркүндөн улам кытай жергесине көчүп, кийин-соңу кеңеш өкмөтүнүн көргөн көмөгү аркасында, өз жерине кайта баштаган туугандарыбызга турак жай, тамак-аш жагынан кол кабыш эткенин эле алалычы… Койчу, талап-такилиптер толо. Анын ичинде элди отурукташтыруу, сабатсыздыкты жоюу маселелери. Маданият… Атүгүл атуулдук милдет, укук жааты. Мына ушунун баары боюнча иш алпарып келбедиби. Чынында эле таң каларлык нерсе.

Булардан бөлөк дагы канча иш-чаралар болбоду. Улут аралык мамилелер, чек ара, аймактык жер бөлүштүрүүлөр, анан да Ак-Суу (Беловодск) ак гвардиячыларынын көтөрүлүп чыгууларын басууга катышуу. Анан… Бая үгүт иштери. Ал бала кезинен эле сөзгө жатык, эмне дебесин өз орду, эби менен сүйлөчү экен. Сөз атасы азамат: «Ээ, бу Айдарбектин жана жаманынан чыгат. Эмитен эле эл алдында бир да бир жазгана жалтактап койбойт ко! Эчтемеден тартынбайт, тайсалдабайт дагын. Көз тийбесин» – дечү дешет.

Ал эч качан тил эмизүү, өң карамалыкка барбаптыр. Омуроого сала ооз көптүрүп, оңду-солду опурула бергенди эзели жактырчу эмес экен. Кеп кезеги келгенде агынан жарылып, ага-буга тартпай, тең, калыс сүйлөгөн. Анын бул сапат, касиети бизге Совет бийлиги келген кезде айрыкча керек болуп турган. Ага себеп — ал учурда үгүт өтө зарыл эле да. Болуштук, уезддик жыйындар, ар кыл маанидеги расмий отурумдар… Анын сөзгө чебер, уюштуруу жагына устат экенин большевиктердин он жетинчи жылдан берки мүчөсү Я.К.Гритчин айрыкча белгилеп көрсөткөн. Ал Айдарбековдун уездге чейин эле, Чүй сугат тармагын куруучулары жана да жаңыдан түптөлө баштаган башкы түйүнүндө иштеген жаштар арасында үгүт-үндөө чараларын үзгүлтүксүз, өтө жигердүү жүргүзүп жатканын айтат…

Ооба, Иманалы Айдарбеков учурунда элибиз өз алдынча мамлекет катары таанылуу жолунун башталышында турган ариеттүү ата-агаларыбыздын бири. Алгачкы төрага, а кезде аксакал деп да аташчу экен. Ошо. Алгачкы аксакал. Кыркка толуп-толо элек чагында, тарыхыбызда биринчи ирет мамлекеттик түзүлүшкө ээ Кара-Кыргыз облусунун жогорку органы – Ревкомунун төрагасы. Албетте, бул ага көрсөтүлгөн улуу урмат, ишенич эле. Адамга коюлган эстелик ириде элдин оомат-ою, пикири. Айрым түшүнүктүү, түшүнүксүз да себептерге байланыштуу анын ысымы өзүнө тете аталбай, а тургай иштеген иши астейдил эске алынбай, унутта келди. Ээ, эми өттү алар. «Замана башка, заң башка» демекчи, акыры абийир тазаланып, ары ичибиздеги арман, өкүнүчтөр акырындап арыла баштады. Мына бүгүнкү эгемен мамлекетибиздин пайдубалын тургуза баштаган улуу инсандарыбыздын: Абдыкерим Сыдыков, Жусуп Абдрахманов, Ишеналы Арабаев, Абдыкадыр Орозбеков, Баялы Исакеевдер… менен бирге Иманалы Айдарбеков жөнүндө да атайын иликтөө иштери колго алынууда.