Султан Раев: Топурак

***

... Ал шаарда калган он жашар кызына телефон чалды.

Шаарда өсүп калган кызына эжелеп атып араң түшүндүрдү... Калтачага салынган топуракты ал жумушчу столунун ылдыйкы кутчасына салган эле. Кызы араң тапты. “Папа, а что делать с этой глиной. Это же глина”, — деди кызы.

Ушу күнү тан эртең шоопуру да учмак бу жакка. Ал шоопуруна телефон чалды да... үйүнө барса кызы ага бирдемке берерин айтты. Эмне экенин эжелеп түшүндүрбөдү. Аны “сөзсүз ала кел” деди кыска.

Түш чамалаш шоопуру жетип келди.

Апасын сууга алып, жаназасы окулду. Сөөктү эркектер желкеге алары менен, кыздардын ыйы катуу чыкты. Бу ый бир тууган карындаштарынын ыйы. Көпчүлүк сөөктү желкеге көтөрүп, мазарды карай бет алды.

Мурат айылдын көрүстөнүнө жетер жеткиче апасынын сөөгү коюлган табытты көтөрүп барды. Желкесинен түшүрбөдү. Эч ким менен алмашкан да жок.

Куран окулуп, сөөктү гөргө койду.

Эң оболу ал баягы калтачадагы топуракты жайга салды. Салардан алдын алаканындагы топуракты баягы апасын сыга кучактап жытын искегендей, топуракты жыттады. Топурактын жытын эми сезди ал. Бу топуракта апасынын жыты бардай сезилди. Ал биринчи жолу топурактын жытын сезди. Топурак апасы жыттанды...

Жайга топурак сала баштады.

Колу менен жаңы эле казылган жайдын топурагынан да уучтап алып, сөөк жаткан казанакка таштады...

Шиленген топурак жайга толуп чыкты.

Уулу эми түшүндү... көрсө апасы – ата конуштун ыйык топурагын койнуна кысып жатайын деген тура... Мурат апасынын “топурак сенден буйрусун уулум” деген абалкы сөзүнүн маанисин эми болгоду...

***

Апасынын өткөнүнө жыл айланды. Турмуш өз нугу менен өтүп жатты.

Бу сапар ал иш менен Жапонияга келди. Күн чыгыш өлкөсүнөгү бир жума көз ачып жумгуча учкан куштай зымырап өтүп кетти. Жапонияны кандай элестетсе, ошондой эле экен, а бирок өз көзү менен көргөндө ал ойлогондон да бу өлкө башкача таасир калтырды...

Кетээр күнү Токиодон эки жүз чакырымдай алыс турган Ыйык Фудзи тоосуна барып келүүнү чечти. Бу тоо тууралуу көп уккан, көп окуган. Атактуу жапон сүрөтчүсү Кацусика Хокусайдын “Фудзинин 36 көрүнүшү” сүрөт түрмөгү жөнүндө эчен ирет окубады. Сүрөтчүнүн бу Ыйык Тоого болгон сүйүүсү түбөлктүүлүк символундай көрүнөр эле. Тээ алыстан Фудзи апасы койнуна ыйык топурагын кысып жаткан Алай тоолоруна окшоп кетти. Фудзини жапондор Ыйык Тоо катары таберик тутат. Ушул тоого зыяратка келген ар бир жапон көкүрөктөгү сырын төгүп, арманын арылтып, жакшылык ниетин байытып кетет. Хокусай Фудзинин туш тарабынан тарткандай эле бу тоону кай жагынан караба, улуу сырды катып жаткан купуя дүйнөгө окшойт. Таң эрте жапондор Фудзиден күндү тосот. Уясынан чыккан алоо Күн Фудзиден көтөрүлүп Батышка карай жол улап кетет. Анын жолу бийик тоолуу, ак кар, көк муз баскан алыстагы мекенинин асманынан да Күн жүрүшүн басып өтөт.

Мурат Фудзинин этегине барып, колуна бир ууч топуракты алды. Топурак жытын сезди.Топурак жыты Мураттын алай-дүлөй болуп турган дүйнөсүнө жапон акыны Сайгёнун таржымалын салды, кайран акын үч сап ыр жазам деп ааламды безип, бу Фудзинин боорундагы тамтыгы чыккан алачыкта жашап, жалгыз аяк жолдо өмүрү өтүп, ыр кучактап чирип өлгөнү... жалгыздык жан Кудайына айланып, адамдардан оолак жашап Фудзинин дарактарында безеленип учкан куштар менен, шылдыр аккан суу менен, шамалга дирилдеген жалбырак менен, түнкү тунук ай менен, таңкы Күн нуру менен сүйлөшүп, жалгыздыкты жан соога чалган Сайгёну эстеди... Аны үч сап ырын эми, Фудзинин жели болгон саптарын эми түшүндү... Тирүүсүндө түрткүнчүк болуп элден сүрүлгөн Сайгё өлгөндөн кийин даңкталып, уламышка айланды. Даңкталыш үчүн өлүм гана кажетпи?..Мураттын жаадына Сайгёну пир тутуп, анын караанына табынган Басёнун үч сап ыры келди...

Фудзи боорунан келген жел!

Шаарга алып барам сени желпигичке салып,

Эң баалуу белек деп...

Мурат бу үч сапты ичинде күңгүрөндү да, Фудзинин желаргысында жашаган тирүүлүккө бетин тосту. Ал Фудзиге келбегенде, бу ырдын маңызын да түшүнмөк эмес.

Мурат алакандагы топурактан жоготкон дүйнөсүн издегендей кусалыкты искеди...