Казат Акматов: Архат

 «А бирок канчалык каршы болбогула, жердештерим, баары бир табигаттын күчү карама-каршылашта, талаш-тартышта. Талаш!!! Эң оболу тамак талаш. Анан жер-суу талаш... Бардыгы талаштан башталат, талаш менен бүтөт! Бүткүл дүйнө тарыхы - талаштардын тарыхы! Лама окуусу буга макул эмес. Ыйык Миларепа да буга макул болбогон. Көрөлү азыр эми Лама Ясо кандай дээр экен. Азыр заман башка, доор башка...»

Ошентти да ажатканадагы ордуна отуруп, Лондондо студент болуп жүргөндөгү адатынча, колуна кармай келген китебин ачты.

Эртең мененкисин ал дайыма Поталанын Кызыл сарайындагы узун залды кыдырып, Тибет тарыхындагы болуп өткөн Далай-ламалардын алтындан жасалган айкелдерин суктанып карап чыкчу. Бүгүн дагы ал адатынан жазган жок. Жер чийген узун парча халатын ийнине бош таштаган бойдон сегиз айкелдин улам бирин тирмейе тиктеп, оо кай замандарда өтүп кеткен адамдардын жүзүнөн, көздөрүнөн, ууртунан, жылмайуусунан, мостоюусунан, каш-кабагынан бийлик зоболосунун улуулугун, бийиктигин издейт, табат, таңыркайт, куштарланат, суктанат, акырында ичи өрттөнөт.

 Антүүгө себеп бар эле. Учурдагы бул Тибет жетекчиси өзүн Далай-лама деген бийик ат менен атай албайт, себеби ал саясий шартка жараша утурумдук гана, «жарандык жетекчи». Башкача айтканда, Далай-ламанын милдетин гана аткаруучу болуп дайындалган.

Демейдеги башка мамлекеттер сыяктуу «милдетин аткаруучу» болуп туруп андан ары Далай-ламанын кызмат ордун ээлөөгө жол жок. Анткени Далай-лама болуп төрөлүш керек. Антүүгө да мүмкүн эмес, себеби Тибеттин мыйзамдуу он төртүнчү Далай-ламасы көзү өтө элек, Индиянын Дхармсала шаарында саясий качкын болуп жашап турат. Ал адамды Далай-ламалык бийик даражасынан түшүрүп салуу да мүмкүн эмес, анткени ал Он үчүнчү Далай-ламанын реинкорнациясы болуп төрөлгөн, анысы өтө машакаттуу, татаал эрежелер жана жолдор менен далилденген.

Мына ушундай ара жолдо турган Тибеттин азыркы жетекчиси бала кезинен баштап диний, оккульттук билим алганы менен көзү ачылып, сыйкыр касиетине жетпеген соң акырындап отуруп материалисттик, атүгүл кытайлык, коммунисттик көз карашка оогон, азыр болсо көбүнчө ошол нукта иштеп, аракет кылып жаткан кези эле.

 Бирок, канча кылса да нукура буддачыл адам катары анын кан-жанына сиңген идеалдары баары бир байыртан бирин-бири улап келе жаткан ыйык, касиеттүү Далай-ламалар. Өзгөчө Бешинчи Далай-лама.

Мына, азыр да ал Далай-ламалардын ичинен эң таланттуу, билимдүү реформатор катары эли-жери үчүн албан эмгек кылган «Улуу Бешинчинин» бийиктиги 20 метр келген алтын айкелинин алдында үч жолу жүгүнгөн соң кирбийип, өзүн өтө эле кичинекей сезип турду. Бул айкелди жасаш үчүн убагында төрт тонна алтын сарпталган экен. Уутилин жанган кээ бир тибеттиктер «ошондон бери казынада алтын жок итке минип отурабыз» деп атадан балага айтып келет. Улуу Бешинчинин тушунда Тибеттеги болгон бардык монастырлардын, храмдардын окуу усулу таптакыр жаңыдан уюштурулуп, борбордук негизги эки дин окуу жайы жаңы ачылып, өлкөдө толук бийлик реформасы ишке ашып, биринчи жолу эл каттоо өткөрүлүп, жеңил салык тизими киргизилип, айтор өмүр бою жалгыз чапанчан жашап өткөн көсөм жетекчи өзү окшогон жарды журту үчүн жанын аябаптыр.

 Дал ошол Бешинчи Далай-ламанын аракети менен 1645-жылы Тибет тайпасынын эң бийик төрүндөгү Марпори тоосуна такай дүйнөдө архитектуралык түгөйү жок, кайталангыс Потала Ордосарайынын курулушу башталган.

Мына ошол Ордосарайда, арадан жүздөгөн жылдар өткөн соң биздин адабий каарманыбыз, Тибеттин утурумдук Далай-ламасы өзүнүн Улуу бабасынын «алтын жүзүн» тирмейип көпкө тиктеп турду.

«Ом мани падме хум! Мен сиздин түздөн-түз тукумуңуздан болом, ата, Сиз аны билесизби? Мен сиздин кайра жаралган түгөйүңүз болом. Буга мен сизди толук ишендирейинби? Угуп турсаңыз. Сиз 1682-жылы капысынан о дүйнө салып кеткениңизди сиздин уулуңуз, менин түздөн түз бабам Санчжягацо он алты жыл бою эчкимге жарыя кылбай жашырып келген. Антишке көп себеп бар эле. Эң негизгиси коркунуч. Эгер сиздин көз жумганыңызды Цин династиясынын манжурлары укса Тибетти ошол замат басып алышмак. Анткени алар Тибет бийлигин, сизден башкага ыраа көрмөк эмес. Сиздин өтө бийик аброюңуз гана аларды баскынчылыктан айбыктырып турган. Экинчиден, сиздин кайра жаралган түгөйүңүздү ошол катаал кырдаалда дароо таба коюш өтө кыйын болчу. Эгер жаңылыш болуп калса, анда өлкө башына зор мүшкүл түшмөк. Үчүнчүдөн, сиздин жок экениңизди билишсе мынабул Потала Ордосарайын салып жаткан жүз миңдеген адамдар ошол замат тарап кетмек.