Казат Акматов: Архат

- Кимдин? - деди Мани Ясо жүзүн ала качып, терезени карап сүйлөгөн өкүмда рынын сөзүнө түшүнө бербей.

- Биздинчи. Менин жана сиздин. (Далай-лама акыркы күндөрү Мани Ясону «сен» эмес «сиз» деп калган. Анын себебин ал ыйык Миларепага шылтаган болчу).

- Тиешебиз бар да, -деди Мани Ясо ага таңкалыштуу карап.

 - Эч кандай! Экөө тең өз ажалдарынан өлүштү. Болгондо да экөөнүкү тең өлүмдү өздөрү тилеп алышты. Тибет элине жамандык издесең дайыма ошентип жазасын аласың! Жараткан өзү жазалайт. Ошондуктан сиз билип коюңуз, касиеттүү Миларепа, өлгөндөргө биздин тырнактай да тиешебиз жок.

 -Экөө тең кара сыйкырчы Додайдын нускамасындай болуп өлүшкөнү мени аябай кайгыртты, улуу таксыр! Мани Ясо байкабай эле ошентип койду эле Далай-ламанын көзүнөн чаары чыга түштү.

 -Мен сизге дагы бир жолу айтам. Сиз экөөбүздүн да, кара сыйкыр Додайдын да бул өлүмдөргө эч тиешеси жок! Бирок мен сиздин дагы беш душманыңыздын эгосун күчөтпөдүмбү. Алар эмне болот?

-Менимче алар дагы өз ажалдарынан өлөт болуш керек. Мынабул экөөндөй эле.

- Демек, биз билинбей эле калат экенбиз да.

- Анан эмне дейсиз! Андан жакшы утуш барбы бизге?

- Утушпу? Мани Ясо ойлонуп калды. «Эмне үчүн утуш? Ушуну да утуш дешке болобу? Ким утуп атат, ким уттуруп атат? Бирок алар тибет элинин душмандары. Тибет элинин дагы беш душманы жакын арада жок болот. Балким өлбөй калышаар. Балким тигил экөө чын эле өз ажалдарынан өлгөндүр. Ким билет. Көрө жаталычы...»

Далай-лама кеткенден кийин Мани Ясо көпкө дейре терезени карап тура берип кайрадан Лама Цуну эстеди. Сыртта, Поталанын чатырынын кырында көгүчкөндөр учуп конуп өз турмушун өткөрүүдө. Далай-ламанын айтуусу боюнча Лама Цу көп жылдык сүкүттө отурат. Кызык. Эмне үчүн жандан артык көргөн атасы Мани Ясого бир ооз бир нерсе айтпай туруп сүкүткө отуруп алды? Анын максаты деле жок эле андай. Сүкүт жөнүндө мурда жок дегенде бир ооз айтат эле го...

Көгүчкөндөр кайдадыр уча качышып анан кайра келишти. Бирок баягы ордуна эмес, башка кырга отурушту. Бир нерседен корккондой түрлөрү бар. Баары текши майпаңдашып бут оодарыша оң жакка жылып кетишти. Кыязы булардын да жакын эле колтугунда аңдып турган душманы бар окшоду. Балким мышыктыр...

Ушул тушта Мани Ясонун эшиги астейдил тыкылдады. Жигитти жагымсыз сезимдин илеби уруп өттү да «кириңиз» деген ишарат берди ал. Антпеске болбойт эле. Анткени тыкылдаткан Далай-ламанын улуу кызы Селенг болчу. Он бешке караган Селенг Мани Ясо үчүн өзүнчө эле бир табышмак. Келет да жигитти жалдырап тиктейт да турат. Же оозунда лам деген сөзү жок. Же кетпейт. Же жакындабайт. Ирегеден бир кадам бери кирет да турат.

Тибеттин кыздары өтө эле эркин болушат. Мындай эркиндикти өздөрүн ашкере мактаган Европалыктар да түшүнбөс эле. Кыз белги менен быякта эч кимдин жумушу жок. Жигит-кыз үйлөнбөй туруп балалуу болуп калса эки тараптын каалаганы баланы багып ала берет. Боюнан алдыруу деген жок. Төрөлгөн бала эч качан жерде калбайт. Бирок, ошондой талаа эркиндигинин өзү тартипти, сактыкты, тазалыкты жараткан. Кыз дагы, жигит дагы күнүмдүк эркин жыныс жашоодо туш боло турган баардык балээден өздөрүн-өздөрү гана сактайт. Башка эчким сактабайт. Ошондуктан аларда «өзүн сактоо инстинкти» деген сезим эзелтен өнүккөн.

Мына бүгүн да Селенг эшиктен дабышсыз кирип, демейде туруп жүргөн ордуна турду. Адегенде апасы менен кошо келчу. Мани Ясо сабак окуп жалгыз отурганда апасы карп-курп кирип келип, тамагын берген болуп, жигиттин кийим-кече син тескеп, үстү-башын оңдоп-дегиче болбой артынан кызы кирип келет.

- Үйгө бар, сабагыңды оку! -деп апасы нечен ирет кызын кетирүүгө аракет кылды эле майнап чыкпады. Кызы дүлөй болуп калгансып апасын укпайт. Ошентип жүрүп акыры апасы артка чегинүүгө аргасыз болду окшойт. Кызы менен кошо жарышып бул жакка келе бергенден уялдыбы, айтор изи сууду.

Азыр эми Селенг өзү жалгыз келет. Мани Ясо бөлмөсүндө ээн калган учур көп деле эмес, анткени ал «ишке» Далай-лама менен кошо чыгат, кечкисин аны менен кошо бүтөт. Өкүмдарынын көлөкөсү сымал ар дайым жанында. Жанында болбосо арка жагында, көшөгөнүн артында. Далай-ламанын суроосу менен кабыл алууга келген адамдардын мээрин карап, жазып отурат да, керек болгондо чечмелеп берет.