Казат Акматов: Архат

Далай-лама мындай кескин сөздөрдү биринчи жолу угуп нес боло түштү: «Бу кандайча? Эч нерсени көрө элек, биле элек жапжаш неме Далай-ламага моминтип турат?! Же бул жигит «Ыйык Миларепа» дегенге дөгүрсүй түштүбү? Же болбосо буга сырттан бирөө акыл үйрөтүп атабы? «Кылмыш» деген сөздү буга ким айтты экен? Акырын чегип сурап көрсөмбү?»

- Ордосарайда ким менен кеңешип-таңашып жүрөсүз, ыйык Миларепа?

- Мени менен эчким сүйлөшпөйт. Ал түгүл бир да киши сураган суроомо жооп бербейт, таксыр.

- Чын элеби? Жинди болушкан го?! Эмне үчүн андай?

 - Билбейм, таксыр.

- Болуптур, мен муну текшерем, чара көрөм. Сиздин кара сыйкырга өткөнүңүздү айтып балким Лама Бусмен элди коркутуп койгондур?

- Мен аны билбейт экем, таксыр.

- Анда беймарал эсала бериңиз. Мен өзүм териштирем. Мани Ясо кетүүгө кам урду эле Далай-Лама артынан үн салды.

- Касиеттүү Миларепа, эртең дагы бир нече кызматкерлерди текшеребиз. Жакшы уктаңыз! Мани Ясо артына бурулган жок.

***

 Потала ордосарайынын Иш башкаруучусу Лама Дондуп бир кезде Жохан хра Мында Мани Ясого сабак берген. Көөдөнүндөгү эгосу кемден-кем, унчукпаган коймаарек мүнөзү бар адам эле. Лама Цунун бир чети шакирти, бир чети кыйышпас досу болчу. Боюн дайыма таза кармаган, ишке өтө тыкандыгы менен Лхасага аты чыккан бул билимдүү кызматкерди кийин ушул Ордосарайга Далай-лама өзү иш башкаруучу кылып дайындаган. Дайындаардан мурда Дондуп жөнүндө эң биринчи кезекте пикирди Лама Цудан, андан кийин Жохан храмынын ректору Панчен Делиден сураган болчу. Экөө тең Лама Дондуптун ишмердигине, өзгөчө кагаз жумуштарга кудум чычкан аңдыган мышыктай өтө тыкыр экенин айтышкан. Ошол акыры чын чыкты. Лама Дондуп бүткүл Тибеттин; диндин дагы, өкмөттүн дагы иштерине тиешелүү, мурдараак чаржайыт болуп, ирээтинен кетип калган иш кагаздарын тез арада тартипке салып, ордосарайдын чарба иштерин илберинки колго алган. Ошонусу менен ал Далай-ламанын купулуна толуп, жакшы атка конгон. Эгерде досу Лама Цунун капилеттен сынган тагдыры болбогондо Далай-ламанын актыгына шек кылбастан Дондуп кадимкисиндей иштей бермек. Баарысы тең ошол саат баскан буйруктан башталды. «Лама Цунун сөөгүн көрүнөн казып алып өрттөп ийгиле» деген өзүнүн буйругун Далай-лама адегенде дал ушул Иш башкаруучусу Дондуп аркалуу Жохан храмынын ректоруна айттырган. Дондуп албетте ал буйрукту тиешелүү кишиге жеткирди, бирок өз атынан: «мен мындай буйрукту аткарбас элем» деп сөз кошуп коёт. Мунун ошол пикири менен ректордун ою экөө дал келген соң анан Панчен Дели дайынсыз качып кетип атпайбы.

 «Урматтуу Лама Дондуп! Мени колдогунуңузга ыраазымын. Ошентсе да алсыздык кылдым. Далай-ламага каршылык көрсөтө албадым. Бирок анын адилетсиз буйругун аткарбаганым – менин жеңишим» деп Лама Дондуптун атына кушкат жазат да дайынсыз жоголот.

Кушкат болсо кандайдыр Лама Дондуптун өзүнө эмес Далай-ламанын колуна тийет. Өкүмдар иш башкаруучусунун чакырып алып кушкатты колуна берет, - бирок бир ооз лам деп сөз айтпайт. Сөз айтпаган менен Далай-ламанын ичи кирдеп, мамилеси бузулуп калганын Лама Дондуп ошол окуядан эртеси эле сезди. Сезген менен кылаар айласы жок эле. Лама Дондуп чындыкты калп деп айта алчу эмес.

Ошондон көп өтпөй Мани Ясо «тибеттин душмандарынын» кара тизмесинен Лама Дондуптун ысымын көргөндө өтө танкалган. Бирок өлкөнүн саясаты менен таптакыр иши жок жаш жигит, улуу таксыр Далай-ламанын «тизмесине» а деп бу деп пикир айта алат беле? Албетте айткан жок. Ал түгүл бир кездеги өзү жакшы көргөн мугалими тибет элинин душманы экенин укканда түнү бою катуу бушайман болгон. Кадимкидей кайгырган. Кийин анын «Эго» сун күчөтүп отурганда эч нерседен шек санабаган Лама Дондуп адатынча Мани Ясо берген суроолорго жообун жүрөгү эзилип, жигитке жакынсып сүйлөп берген. Кептин чыны мугалими Дондуптун «Эго» су тизмедеги жети кишинин ичинен эң пасы экен. Мани Ясо ошондо мугалимин дагы бир ирет жакшы көрүп алган ичинде. «Байкуш Дондуп устатым эми кандай тагдырга туш болоор экенсиң» деп аяп койгон аны.