Даат

(уламыш)

Арашандын тентек шарынын боюнда аңгеме айтышып олтурдук. Абдулла аттуу жаш өзбек, өзүнүн кезеги менен бир сонун аңгеме сүйлөдү. Ал сүйлөөдөн илгери мага карап жылмайды да:

–Мен сиз сыяктуу жазуучу эмесмин. Мен токуу фабрикасынын жаш инженеримин. Сөзүм көркөм чыкпаса, мага капа болбоңуздар? – деп жупунуланып кечирим сурады.

Чынында Абдулла сөзгө чебер, мүнөзү сылык, кең көкүрөк, көркөм жигит болучу. Ал сүйлөгөндө ылайыгы менен колуна уруп, өзүн-өзү күүлөп олтура турган адаты бар эле. Ал аңгемени мындайча баштады…

…Өткөн бир замандарда Акыл аке аттуу бир киши жашаган. Уурулар Акыл акенин сөзүн элден угуп таңыркашса да, өз оозунан угушкан эмес. Бирок анын сөзүнөн көрө дүнүйөсүнө кызыгып, дүнүйөсүнүн өлчөмүн сүрүштүрүштү. Кимден сурашса да:

–Бир хан эмес, беш хандын казнасы да Акыл акенин байлыгына жетпейт, – деген жооп алышчу. Чынында да Акыл акенин байлыгы эсепсиз эле.

Бир күнү уурулар Акыл акенин короо-жайын сыртынан көрүштү да, эл жатары менен анын эшигин кагышты. Акыл аке төшөгүнөн тура калып, босогого келди да:

–Кимсиң? – деди.

–Ачыңыз, Акыл аке. Биз конокпуз. Сиздин алтын сөзүңүздү угууга келдик, – деди уурунун бири.

Акыл аке эшикти ачып жибергенде бетине парда тартынган үч кишинин элеси көрүндү. Акыл аке чочуган жок:

–Келгиле, урматтуу меймандар. Келгиле, – деп төргө килем, төшөк жая баштады.

Алардын темир кийген чоң денелерин, жаркылдаган куралдарын байкамаксан болду да:

–Кана, меймандар! Жайланыңыздар, – деди эки колун бооруна ала коюп.

–Биздин жайланганыбыз менен жумушуңуз болбосун! – деп уурулардын бири аны түртүп жиберди. Экинчиси канжарын сууруп:

–Кана, акчаларың кайда? Сен бизди билесиң. Биз кан менен жаштан тамак таба тургандарбыз. Биз келген жерден кан агат, жаш төгүлөт. Эми кезек сага келди, – деп анын жүрөгүнө канжарын такады.

–Билем. Силерди көрбөсөм да угам. Силер жеңилбес баатырсыңар! Хандардын атагы бир-бирине жетет. Силердин атагыңарды бүтүн эл билет. Силердин жүрөгүңөр оттон жаралган, баатырсыңар. Силерге менин каным керек эмес, менин дүнүйөм керек, а дүнүйөнүн мага кереги жок. Менин дүнүйөмө беш хандын дүнүйөсү да тең келбейт. Менин байлыгым азырынча силерди тойгузат. Качан дүнүйө керек болсо мага келгиле. Ар келгенде бир хандын казнасындай дүнүйө берүүгө күчүм келет, – деди Акыл аке.

Уурунун бири каалганын илмегин бекитип коюп.

–Эми тоңдурган эмедей болуп олтур! – деп катуу буйруп койду да, сандыктарды сындырып, акчаны ортого үйө баштады. Алар башка жактан эчтеме издешкен жок.

–Ой, балдарым. Акча жетеби, же дагы керекпи? Жетпесе айткыла! – деди Акыл аке жылмайып.

–Дагы барбы? – деди уурунун үчүнчүсү.

–Бар, – деди Акыл аке ачык жүзү менен. – Тетиги экинчи очоктун ичиндеги – акча, бул алганыңардан үч эсе көп. Тойгонуңарча алгыла, балдарым. Мага дүнүйөнүн кереги жок.

Очоктогу акча айтканындай болуп чыкты. Уурунун бири мынчалык байлыкка таң калды да:

«Мунун баарын кантип алып кетебиз?» – дегенсиди, жолдошторуна карап.

Акыл аке чочуган эмече:

–О, балдарым! Менде беш качыр бар. Кааласаңар ошолорго жүктөп алгыла. Бул көп дүнүйө эмес. Акча дагы керек болуп жүрбөсүн. Айткыла, балдарым! Силер дүнүйө кубалаган кишилерсиңер, – деди.

–Дагы барбы? – деп уурунун бирөө чочуп кетти.

–Чочуба, балам! Тетиги кулкандын ичинде, ушул алган дүнүйөңөрдөй беш дүнүйө бар. Алгыла, балдарым. Мага дүнүйөнүн кереги жок. Менин жалгыз гана башым. Дүнүйөнү өзүнүн ээсинен аңого болбойт. Мен мынча дүнүйөнү көрүмө ала кирет белем. Дүнүйөнүн ээси силерсиңер. Дүнүйө менин тилимде, алгыла! – деди.

Акыл акенин бул марттыгы ууруларды таң калтырды.

–Ушунча жашка келгени мындай укмуштуу кишини көргөн эмесмин. Бул кишинин сөзүн укпасак арманда кетебиз. Кандай дейсиңер? – деди уурунун бири жолдошторуна.

–Ырас, Акыл акенин аңгемесин угалык, – деди экинчиси.