Даат

–Кана эмесе, бизге сүйлөп бериңиз? – дешип уурулар олтура башташты.

–Макул, балдарым, сөзүмдү угуп, колумдан тамак ооз тийип кеткиле, – деп Акыл аке палоо даярдоого киришти.

–Эшикке чыкпайсың! – деди уурулардын бири.

–Жок, эшикте менин эштемем жок. Отун, суу май, күрүч, сабиз бардыгы мында даяр турат. Меин сөзүмө палоо тоскоолдук кылбайт, – деп лыпылдатып сабиз туурап отуруп, мына бул жомокту сүйлөдү.

…Эбак мурун заманда, өмүрүнчө жарыбаган бир киши жашады. Ал киши эмгекке жарагандан тартып, кабыргадай иймейгенге чейин отун сатып оокат кылды. Кемпири экөө жылаңач да калышкан жок, ачка да болушкан жок. Үйү кепе, төшөгү саман болсо да, кишиден сурабай өмүр өткөрүштү. Бир гана кайгылары, аларда бала жок болду. «Чың эткен баланын үнүн угуп өлсөк, арманыбыз болбос эле!» – дешти.

Чал бир күнү көтөрмөсүн курчанып, чотун белине кыстарып, отунга карай бара жатканда, алдынан атактуу байдын уулу жолукту. Анын кырк жигити эки жагына жыйырмадан бөлүнүп, байдын уулуна кошомат кылып келе жатышкан эле. Алар чал менен эсендик да сурашкан жок. Алардын көзүн май басып, көкүрөгүн өргө айдаган немелер эле. Алар саал өтө бергенде:

–О, байбача! Токто, – деди чал.

–Эмне? – деди байбача.

–Балам, атаң карып кетиптир. Сенде тамашадан башка эч өнөр жок. Өнөрүң болбосо, дүнүйөң опо кылбайт. Атаңдын көзү турганда бир өнөр үйрөнүп ал, балам. Мен ушуну айтайын дедим эле,— деди чал.

Байдын уулу каткырып күлдү да:

–О, куу чал, өнөрүң менен өзүң күн көр. Атамдын көзү өтсө, анын толгон дүнүйөсү мени кор кылбайт. Сандырактабай оокатыңды кыл,—деди.

–Мейли, балам, мейлиң. Ар ким өнөрдү өзү үчүн үйрөнөт, – деди да, чал жолго түштү.

Бир жылдан кийин байбачанын атасы өлдү. Байбача оюн, күлкүдөн башка эчтемени ойлогон жок, күн-түн жолдоштору менен шарап ичип, шапар тээп жүрө берди.

Бир күнү чал байбачага дагы жолукту да:

–Балам, атаң дүйнөдөн кайтты. Эми малың барда өнөр үйрөнүп ал. Адамдын бактысы өнөр болот, – деди.

Байбачанын аябай ачуусу келди да:

–Ой, чал! Мен сенден бакты сурадымбы? Менин малым түгөнсө, атамдын алтымыш досу өзүмдүн кырк досум бар. Мени ошолор дагы өлтүрбөйт. Экинчи менин көзүмө көрүнбө! – деди.

Арадан үч жыл өткөндө чал байбачага дагы жолугуп:

–Балам, дүнүйөң түгөнүп баратат. Эч болбосо соода кылганды үйрөн, дүнүйө менен жолдош күтүүгө болбойт. Өнөр үйрөнбөсөң, кор болосуң. Сенин жолдошторуң – чын жолдоштор эмес, дүнүйөнүн жолдоштору, – деди.

Жигит жооп кайтарбастан камчы менен чалды төбөгө бир салды да:

–Сен мага үйрөткөн акылың менен эмне үчүн өзүң бактылуу болбойсуң? Сакалың кардай болгончо бактысыз болуп келе жатканыңды билесиңби. Экинчи мага сүйлөсөң, сени чоң атаң менен көрүштүрөм… Экинчи мени көрсөң тескери жактан өткүн, – деп буюрду.

–Кайыр, балам, кайыр! Дүйнөгө жаралганың чын болсо, бул кылыгың менен кор болоруң дагы чын, – деди да чал жолго түштү. Ал байбача тууралуу экинчи ойлогон жок жана анын айылы жакка барган да жок. Өмүрдүн көрүнбөгөн чыйыры менен жүрө берди, – деди Акыл аке.

– Ээ, анан эмне болду? – деп уурунун бирөө суроо бере койду.

– Азыр, балам! Азыр баарын айтам. Окуя эми башталат, – деп казанга сабиз салып, депкири менен ары-бери аралаштырып коюп, сөзүн улады:

–Чал бир күнү отунга баратып, жолдун жээгиндеги капкара алачыкты көрдү да, «бул менден да алсыз экен, кайдан келген бечара», – деп таңыркаган бойдон алачыктан өтө берди.

Алачыктын жанында мамыдай зыңкыйып отурган кара жигит, чалды көзү менен узатып карай берди. Чал эчтеме ойлогон жок. Эчен жыл басып, үйрөнгөн майда адымы менен бир калыпта гана жүрүп олтурду. Алачыктын жанында турган жигит чалдын аркасынан жүгүрүп келе жатып:

– Олуя ата! Токтоңуз, олуя ата! Токтоңуз, – деп жалбарып чуркады. Чал белине чейин селкилдеген аппак сакалын сылап жылмайып тура калды да:

– Ээ, балам! Жаңылбасам, баягы мен сүйлөшкөн байбача эмессиңби? – деди.