Даат

Жигит ордунан тура калды да, башын жерге салып олтурган чалдын кежигесине бычак салып жиберди. Чал белге атылган коендой тыбырап, жумшак кумдарды чаңдатып жатты. Жигит чалдын аппак сакалынан кармап, тизеси менен көөдөнүн басып, мууздамакчы болду.

– Балам, – деди чал титиреп жатып, – токтой тургун. Мен эми тирилбеймин. Алтын сеники, анда менин кылдай да акым жок. Мен сага капа эмесмин, алтынга капамын. Муну кылып жаткан сен эмес, алтын! Сен өлтүрбөсөң да мен жакында өлөт элем, – деди. Жигит унчукпай чалды тизелеген бойдон тыңшады. Чал сөзүн созду.

– Сенден жалгыз гана тилегим бар, ошону орундатсаң, сага эки дүйнөдө тең ыраазымын. Ушул жашка келгени бир бала көргөнүм жок эле. Бир балага зар элем. Азыр кемпиримдин боюнда алты айлык бала бар. Ошол аман-эсен төрөлсө, атын өзүң барып коюп бер. Кыз төрөсө, атын өзүң билип кой. Эркек төрөсө, атын Даат койгун. Башка сөзүм жок. Ушуну аткарсаң, сенде эч кандай акым жок, бардыгын ке­чем. Алтын жеке өзүңдүкү, – деди да, чал түбөлүк уйкуга кетти.

Жигит чалды кумга тээп таштап, алтындын баарын ээлеп кала берди. Улуган шамал кумдун үстүнө кум шилеп, чалдын өлүмүн жерден жерге жана түбөлүккө жомоктоду, – деп Акыл аке сөзүн токтотту да, узун моюн чайдооско көк чай салып, оттон оолагыраак тартып, карапа-чыныларын тазалап бир жагына койду.

– Ээ, жигитти кудай урду го… Жакшылыкка жамандык кылды. Эми эмне болор экен? – деди уурулардын бирөө.

– Ээ, балам! Тамашасы эми башталат. Алтын кимди азгырбайт, – деп аларды жандатып шилтегендей болду. Сөзгө кызыккан уурулар аны байкашкан жок. Акыл аке саймалуу сөзүн дагы созду.

– Байбача чоң бай болуп кетти. Алтымыш төөнүн кербени эртең менен шаардан чыкса, алтымыш төөнүн кербени кечинде шаарга кирип турду. Бир-эки айдын ичинде мурунку байлыгынан алда канча артык болуп байыды.

Бир күнү чалдын кемпири эркек төрөдү. Байбача алтынды актоо үчүн, беш нан, бир табак палоо алып кемпирге барды да:

– Эне, чалыңыздын мага кылган жакшылыгын унутпаймын. Ал киши мага ар дайым бир сөз айтчу эле. «Кемпирим эркек төрөсө, атын Даат коюп бергин. Менин өмүрүм бала төрөлгөнгө жетпес», – дечү эле. Мен ал кишинин осуятын орундатканы келдим. Балаңыздын аты Даат болсун, – деди.

Кемпир байбачага абдан ыраазы болуп, аябай алкыш айтып кала берди…

Көз ачып жумганча үч жыл өттү. Кемпирдин баласынан башка бактысы жок. Өлбөстүн күнүн көрүп, ичпестин ашын ичип, жакпастын отун жагып кылдырап жашай беришти. Кемпирдин үстүндө үйрүп салар кийими жок, сураганы кайыр, көтөргөнү үч жашар Даат.

Бул элдин мурунку ханы элди эзип жибергендиктен, Адыл деген киши ханга каршы чыгып, мурунку ханды түшүрүп, өзү хан болгонуна бир топ жыл болгон эле. Ал хан такка олтургандан баштап, Адил хан деген атка конгон. «Элде зордук-зомбулук жок болсун, эч ким даттанып жүрбөсүн», – деп буйрук чыгарган.

Бир күнү ошол хан жигиттери менен тамашага жөнөдү. Сурнай, кернейлер тартылып, ханды шаардан узатып жөнөштү. Кемпир ме­нен Даат так ошол хандар бара жаткан көчөдө эле. Даат балдар ме­нен бирге чуулдаган тамашаны ээрчип кетти. Кемпир самтыраган кийими менен чыга албай, өзүнүн  үйүнүн босогосуна келип:

– Даат! Ой, айланайын Даат! – деп баласына кыйкыра берди. Хан «Даат» деген үндү уга коюп:

– Ким бул даттанган? Менин элимде даттуу киши болууга тийиш эмес. Тез барып билгин, – деп вазиринин бирин жиберип, өзү аны күтүп калды.

Вазир эдиреңдетип чаап келди да:

– Ой, кемпир! Датыңды айт, – деди. Кемпир эшикке чыкпастан босогону таянып туруп:

– Жок, балам! Мен силерге даттанган жерим жок. Даат деген баламдын аты. Ал силердин шарыңар менен көчөгө чуркап кетти. Мен эшикке чыга албай, ошол баламды чакырып жатам, – деди. Ва­зир экинчи сөзгө келген жок, адыраңдатып кайта чапты. Кемпир жалгыз баласынан ажырап калчудай:

– Даат! Ой, Даат! – деген бойдон, мына минтип кыйкыра бер­ди,–  деп Акыл аке кемпирди туурап, колун оозуна такап алып босогого барып, үнүн кубултуп бакырды. Уурулар Акыл акенин усталык менен кемпирди туурап жатканына ыраазы болушуп: