А-кьюнун чыныгы тарыхы

    ХХ кылымдагы улуу жазуучулардын катарында турган Лу Синь (1881-1936-жылдар чыныгы аты Чжоу Шужэн) – азыркы кытай адабиятынын негиздөөчүлөрүнүн бири. Лу Синь – котормочу, редактор, сынчы, кытай адабиятында эпикалык кичи жанрды өнүктүргөн жазуучу, акын. 1930-жылдан баштап, Кытайдагы солчул жазуучулардын Шанхайдагы лигасын башкарган. Ал солчул идеяны жактырып, партияга өтпөгөнүнө карабастан Мао Цзедун өмүр өткөнчө Лу Синдин күйөрманы болгон. 1909-жылы өзүнүн бир тууга-ны экөө «Чет элдик аңгемелердин” эки томдугун Токиодо басмадан чыгарып, ага А.Чеховдун эки аңгемесин («В усадьбе», «В ссылке») киргизген. Лу Синди орус синологдору А.П.Чеховго окшоштурат.

     1996-жылы корголгон Ван Дандын «Чехов и Лу Синь: историко-генетические и типологические аспекты» аттуу диссертациясында мындай салыштыруу бар: «Россияда Лу Синди кытайлык Чехов атагандар бар, алардын чыгармачылыгындагы жана адамдык тагдырындагы окшоштуктар таң каларлык: экөө тең медицинадан адабиятка келген реалист-жазуучулар, экөө тең жөнөкөй адамдардын керемет образын жогорку чеберчиликте жараткан, кыска сюжеттүү аңгемелерди жазышкан, кылдат психолог болушкан; экөө тең иронияга жакын, сюжеттик лаконизмди сүйгөн. Ал гана эмес, экөө тең учук оорусу менен ооруган». Лу Синь 1918-жылдан башталган «кытай адабиятындагы революцияга» катышып, «Жаңы жаштык» аталган журналга Лу Синь деген жашыруун ысым (өз энесинин фамилиясы) менен чыгармаларын жарыялай баштаган. Лу Синге натуралисттик-импрессио-нисттик сатира таандык. Анын «А-кьюнун чыныгы тарыхы» (А Q Чжэнчжуань), чыгармасы – ханзу элинин жан дүйнөсүн чагылдырган, ХХ кылымдагы дүйнөлүк адабиятта жеткен бийиктиктердин бири эсептелет.

Анда, урматтуу окурман, тогуз кыска бөлүмдөрдөн турган бул аңгеменин «Киришүүсү» сиздин назарыңызда.

Мына бир нече жылдан бери А-кьюнун чыныгы тарыхын жазганга камданып, бирок аны аткарганга даабай келем. Ушунун өзү менин «өз сөзүнө темирдей бекем турган» адамдардан эмес экениме далил. Турмушта боло келчү мындай нерсе бар: өлбөстүктү өлбөс-өчпөс калем жазат; өлбөс чыгарманын касиети аркылуу адамдар өлбөстүктүккө жетишет; өлбөс чыгарманы өлбөс адамдар гана жарата алат. Эми ким кимге көз каранды экенин, эмне эмнеге байланыштуу экенин эр болсоң, түшүнүп ал. Ошентсе да, А-кьюнун өмүр баянын жазуу үчүн калем кармоого мени шайтан сайып туруп алды.

Бирок, мен бул утурумдук баянымды жазуу үчүн калемимди колго аларым менен колдон келбес кыйынчылыкка кабылдым. Биринчи – баян­ды кандай атоону билбей кыйналдым. Илгери эле Конфуций айткан: «Эгер туура аталышты таба албасаң, сөздө күнөө жок». Буга өзгөчө көңүл бурууга туура келет. Өмүр таржымалды баяндоону максат кылган эмгек үчүн аталыштар деле жетиштүү: өмүр баян, расмий өмүр баян, автордук өмүр баян, жеке өмүр баян, расмий эмес өмүр баян, кошумча өмүр баян, үй-бүлөлүк өмүр баян, кыскача өмүр баян; өкүнүчтүүсү алардын бири да менин баяныма туура келбейт. «Өмүр баянды» алсамбы? Ага менин баяным арзыбайт, анткени мен аны улуу адамдардын өмүр баяны менен катар коё албайм жана ал династиялык тарыхка да кирбейт. «Автордук өмүр баян» дегенге да болбойт, себеби мен А-кью эмесмин да. «Расмий өмүр баян» же «расмий эмес өмүр баян» да жарабайт. «Расмий эмес өмүр баян» адатта ыйык кишилерге жазылат, менин А-кьюм таптакыр ыйык эмес. Жөн гана «Расмий өмүр баян» дейин десем, А-кью Республиканын Президенти жарлык менен бекемдечү мамлекеттик сыйлыкка татыктуу болгон эмес. Англиянын тарыхый летописинде «оюнчулардын өмүр баяны» жок экендигин айтып жүрүшөт, ага карабай, белгилүү жазуучу Диккенс «Оюнчунун жеке өмүр баянын» жазып салбадыбы. Бирок атактуу жазуучуга берилчү андай мүмкүнчүлүк мен сыяктуу жазуучу сөрөйгө такыр эле мүнөздүү эмес. Андан кийин «Үй-бүлөлүк өмүр баян» деген бар. А менин болсо А-кью менен ата-тегимде жалпылык бар же жок экенин билбейм, анын урпактары да менден анын өмүр бая­нын жазуумду суранышкан жок. Балким, мага бул баянды «Кыскача өмүр баян» атаганым туура болор? Ан-тейин десем, А-кью «Толук өмүр баяндын» ээси. Анда «Генеалогия» болот го. Бирок мен баяндоочу мазмун менен каарманымдын көчө соодагерине таандык одоно тили менен стили мындай атоого да жол бербейт. Адатта, үч диний мектепке (даосизм, буддизм, конфуцианизм), тогуз философиялык агымга таандык эмес жазуучулар мындай дешет: «Салтанаттуу сөздөр жетишет, чыныгы тарыхка келели!». Мына мен да өз баянымды «Чыныгы тарых» атоону чечтим. Эгер кимдир бирөө бул теманы «Каллиграфиялык искусствонун чыныгы тарыхы» деген сыяктуу башка жанрлардын аталыштары менен чаташтырып алса, анда айла жок.