ҮМҮТ КУЛТАЕВА:

Т.Касымбеков өзүнө чейинки эл арасында жашаган жана көркөм чыгармаларда чагылдырылган хан көтөрүү салты менен чектелбей, анын мазмунун ойдон жаратуу менен байыткан. Эл үчүн курман болуунун адам ойлобогон жаңы “окуясы” – адамдан курмандык чалуу тарыхый мезгилдин эле эмес, каармандардын да жүзүн ачат. Нүзүп менен бирге, экинчи каарман – Абилдин күтүүсүз кырдаалда мезгилдей каардуу, мезгилдей кубулган жан-дүйнөсүнүн сырдуу түйүнү көзгө көрүнөт. Биринчи эле кадамында жасаган жоругу аркылуу жазуучу да өз каарманынын татаал дүйнөсүнүн “каалгасын” алгач ачат.

От жагуу

Кыргыз тарыхый романдарына мүнөздүү дагы дагы бир улуттук өзгөчөлүк жоокердик духту көтөрүү, душманга сүр көрсөтүү максатында колдонулуучу от жагуу мотивинен көрүнөт. От – кыргыз элинин этномаданий түшүнүгүндө өлбөстүктүн символу. Отко табынуу кыргыз элинин байыркы ишеними. Тарыхый маалыматтарга караганда боз үйлөрдө коломтону өчүрбөй, очокто жылуулукту үзгүлтүксүз сактоодо жалаң гана ишеним эмес, байыркы этно-маданияттын башаты жатат. Элдин көчмөн турмушунда чоң мааниге ээ болгон оттун касиетин журт башчылары жоокерлик өнөрдүн улуттук тактикасы катары пайдаланышкан. “Жоодон качаарда ар кайсы жерге от жагып коюп туруп качкан. Ал отту “эр оту” атаган.

“Көк асабадагы” оттун көркөм сүрөттөлүшү башка тарыхый романдардан айырмаланып турат. Жазуучу оттун элдин улуттук ишенимдеги маанисине басым жасаганы байкалат: “Ыйык от пастоого тийиш эмес, от – күч, кубат. От — өмүр! Ал жалын канатын сермейт. …Жин-шайтанды качырат. Суукту качырат. Бирок анын тажаал өртү бардык жандууну өзү мойсойт. От киши уулунун коломтосунан өчүүгө тийиш эмес! Коломтодон от өчүү – адам үйүнөн ырыс, береке, жылуулук качуу. Ырыс, береке, жылуулук кеткенде адам адам болбойт…  Ыйык от өчпөөгө тийиш!”

Кененсарынын 1847-жылы экинчи жолу жеңилишине Ормондун от амалы таасирин тийгиндиги тарыхый адабияттарда мындайча берилет: “Жоонун үшүн алып, сестентүү максатында Ормон хан жигиттерди он, он-бештен кылып бир нече топко бөлөт да, аларды Шамшы, Он бир жылга тоолоруна жиберет. Күндүзү буларды аттарга чычырканак, карагай, тал сүйрөтүп, аты аталган тоолордун жылгаларын, кокту колоңду кайта-кайта айландырып, аларды аралатып, чаңды асмандата буркураткыла дейт. Мындай аракет эртеден кечке чейин созулуп, түмөндөгөн тоо ашып, согуш майданына келаткандай көрүнүштү элестеткен. Караңгы кирери менен күндүзү керели кечке чаңдатып жаткан жүздөгөн жигиттер бүт эле тоо бетине жаркыратып миңдеген от жагышкан.” (Усенбаев К. Ормон хан. – Б., 1999. – 72-б).

Ушул тарыхый чындык “Көчмөндөр кагылышында” көркөмдүк жактан бир топ дурус иштелген. Адегенде ишенген эки баатырын – Эржан менен Худайбердини кыргыздар мерт кылган соң, ойго батып олтурган Кененсары да жортуулга чыгар күнү көнгөн ырымы боюнча апасынын үйүнө түнөгөнүн, эне байкуш “кечтен таң агарганча жалынын өчүрбөй, сөксөөл от жагып, баласына узак өмүр тилеп, жеңиш тилеп, кадыртүн тоскондой уктабай чыкканын, ошондо көргөн опурталдуу түшүн ойлоп олтурат. Кененсарынын ушул олтурушу, санаага баткан келбети “жол болбогондуктан” кабар берип аяктаган эпизоддон кийинки окуя кыргыздын улуу тоолорун сүрөттөө менен башталат. Жазуучу тарткан кыска пейзаж кыргыз элинин жоого бет алганда пайда болчу кылымдардан бери келаткан тоодой кайратынан кабар бергендей. “Худайменде  баштаган колдун таш-талканы чыккан күнү кечке ошол тоонун жыбыт-коктуларынан чаң булады. Түндөсү жылдыздай жайнаган оттор көрүндү (астын сызган – К.Ү.). Өлгөн боорлоруна жаны ачып, эскерип, Норузбай менен ай шооласында турган хан чаң менен от жайын билмекке кармалып жүргөн Тыналыны чакыртты.

— Тетигилер эмне? – деп сурады Тыналыдан. Тыналы билбеген-туйбаган кишиче анткорлонуп, делдейип:

— Беттешчү кол, башчым, — деп (154-б.), асман тиреген тоолордун арасында     кыргыздын сан жеткис айылдары бар экендигин айтып Кененсарынын жүрөгүн түшүрөт. Оттон сестенген душман адатта: “Ар бир от түбүндө канча адам бар?” — деген салттуу суроо берүүгө тийиш. Бул эпизоддо Тыналы суратпай эле, ар бир оттун түбүндө отуздан жигит болорун айтып, Кененсарынын бүлүк түшкөн дүйнөсүн аны сайын удургутат.