ҮМҮТ КУЛТАЕВА:

— Мал семирсе, ооз майлайт – ошону жакшы көрөм. Адам семирсе, төбө кандайт – ошону үчүн жаман көрөм.

— Анда “эл башын кошолу” деген аракетибиз, бекер иш го?!

— Ай, абам ая! Ошо “семиртпеш” үчүн баш коштурайын деп атпайымбы!

— Калыгул бырс күлүп:

— Төө жинди! – деди да, бастырып, узай берди.

Жазуучунун ушундай майда нерселерди хан көтөрүүнүн негизги себеби катары сүрөттөшү тарыхый окуянын маанисин өтө төмөндөтүп жиберген. Эгер К.Осмоналиевдин көркөм түшүндүрмөсү менен макул болууга туура келсе, анда Ормон уруулар ортосундагы уурулукту тыйуу үчүн, аны да “адамды семиртпеген” күч менен басып туруу үчүн гана хан болгусу келгендей. Ал эми тарыхый булактарда Ормондун хан көтөрүлүшү таптакыр башка себептер менен шартталган. 1930-жылы манапчылыкты изилдөө үчүн келген С.Абрамзон өзүнүн социологиялык изилдөөсүнүн жыйынтыгы менен Ормондун хан көтөрүлүү окуясын “ 1206-жылы Чынгызхан өзүн бүтүндөй Монголиянын башчысы жарыялаган салтанаттан 600 жылдан ашуун убакыттан кийинки кайталанышы”, …кыргыз тарыхында улуттун акыркы саясый биримдикке умтулуусу” деп баалаган.

А.Н.Бернштам Ормон ханды Россиянын Иван Грозныйына салыштырса, тарыхчы Б.Жамгырчынов бул окуянын кыргыз элинин ХIХ кылымдагы татаал тагдыры – бир жагынан падышачылык Россиянын, экинчи жагынан Кытай империясынын, үчүнчү тараптан Кокон хандыгынын колониялык-эзүүчүлүк саясатына каршылык көрсөтүү зарылдыгы менен байланыштырат. Чындыгында эле Б.Жамгырчыновдун далилдери тарыхый чындык эле. Ушул тарыхый чындыктын көркөм интерпретациясы “Көчмөндөр кагылышында” тарыхый жанр талап кылган деңгээлге жеткен эмес. Тарыхый окуянын пайда болуу өбөлгөлөрү өтө эле карапайым, жупуну чечмеленип, фольклордук варианттар толук талданбаган, тарыхый документалдык материалдар менен салыштырып изилдөөгө алынган эмес.

Жазуучу катышкан тарыхый инсандарды: Качыке, Төрөгелди, Боромбай, Жанкарач, Ажыбек, Жантай, Алыбектерди туура эле белгилегени менен “романдык ситуацияны” жеткиликтүү аңдаган эмес. Натыйжада Ормондун да, башка тарыхый инсандардын да мүнөзү жакшы ачылбай калган. Хан көтөрүүнүн салттык эрежелери супсак жана үстүртөн сүрөттөлгөн:

— Кыргызга бир эле “кызыл тебетей” болот. Ошол кызыл тебетей ким болсун?!

— Тык-тык жөтөлүү, шыбырт-шыбырт козголуудан кийин а-бу дешип, мукактанып барып, акыры бир ооздон:

— Өзүң бил! – дешти. Калыгул тамак жасап, тизе какты (?). Ормон аны жалт карап алып, бажырая түшүп:

— Мени макул тапсаңар… Ырымыңарды жасагыла, – деп колун төшүнө ала таазим кылып, үч жүгүндү (62-б.)

Кыргыз элинин элдик маданиятында хан эмес, бир айылга жүзбашыны да мынтип дайындабайт эмеспи. Балким, жазуучунун мындай “чыгармачылыкка” шыктандырган социалисттик реализмдин идеологиялык саясаты болушу мүмкүн.

Ушул эле тарыхый окуя Ж.Токтоналиевдин “Хан Ормон” романында өтө шөкөттөлүп, үч ай мурун чабармандардан курултай өткөрүүнүн кабары, күнү, орду жер-жерлерге жеткендиги маалымдалат, уруу башчыларынын келишине дагы үч күн бөлүнгөн (бул эгемендүүлүктүн таасири дейли). Курултайга Ормондун атасы Ниязбек бийден баштап, тарыхта ысмы калган уруу башчыларын койбой (183-184-б.) катыштырат. Жазуучу сурнай үнү менен башталган курултайга кадимки партиялык “бюронун” кейпин кийгизип, аны башкаруучу черик бийи Ажыбек кезеги менен сөз берип, он бетке чейин бийлерди биринин артынан экинчисин “жарыш сөзгө” чыгарып олтурат. Учурдагы тарыхый кырдаалга ар бири өзүнүн пикирин “шашпай” айтып, кыргыз элинин абалына Орунбор, Омбудан бери жылып келаткан Орусия, өз ара ынтымакка келе албай жаткан – Кокон, Кыйба, Букара, ал эле эмес азыркы шартка көз салып турган Кытай тууралуу кеп салып олтуруп, аягында Алайдан келген Алымбек Ормонду хандыкка сунуш кылат.

Жазуучу романда чагылдырууну максат кылган тарыхый билиминин баарын ушул курултайда бийлерге сүйлөтөт. Курултайды саясый тажрыбасы бар, Анжияндан келген Алымбек датка ордо эмне экендигин түшүндүрө, Нарбото бий көтөргөн Кокон Ордосу Букаранын тепсендисинде калганын элдин эсине салып, Ормонду хандыкка көтөрүү – Кыргыз Ордосун негиздегендик деген жыйынтык пикир айтат. Ордо мааниси ушуну менен эле түшүндүрүлүп бүтпөй Калыгул карыя, Сарт акелер Ордонун маанисин чечмелеп: “Ордо күткөн эл элек, …дөөлөтүбүз ордо оюнунда калды. Элибиз чачырап ээсиз турат. Алыскы Энесай, Алтайды, Манас доорун айтпаганда, бабабыз Тагай бийдин тушунда эле кыргыз ордосу өйдөкү Барскоондо турган экен.” – деп, Курани каримден узун сүрөө окулуп, курултай батасы бетке тартылгандан кийин сурнай үнү кайра бапылдап, ай айчыктуу кызыл туу көтөрүлөт.2 Романда жазуучу хан көтөрүү окуясын ашыкча азыркы көз карашка ылайык “замандаштырып” жибергени болбосо, ага олуттуу мамиле жасаганын автордун ийгилиги катары баалоого болор эле.