ҮМҮТ КУЛТАЕВА:

Хан көтөрүү

Кыргыз тарыхый романдарында тарыхый кырдаалдын жүзүн таамай сүрөттөө, тарыхый доордун улут тагдырындагы карама-каршылыктарын мүнөздөө максатында феодалдык түзүлүштүн саясый системасындагы бийлик титулу – хан көтөрүү жөрөлгөсү типтүү сүрөттөлөт.

Элдик көз караш менен бийлик жүргүзүү саясатына жараша ханга баа берилген. Буга жөө жомоктордогу хандын ар түрдүү образы далил. “Манас” эпосунда Манасты хан көтөрүү эпизоду бар.

1842–жылы (бир мезгилде) түштүк кыргыздарда Шералинин, түндүк кыргыздарда Ормондун хан шайланышын, албетте, ошол мезгилдин тарыхый кырдаалы талап кылган. Бул тарыхый чындыктын тарыхый романдардан орун алышы мыйзамченемдүү көрүнүш.

Хан шайлоо тарыхый доордун мүнөзүнө, элдик ишенимдерге жараша ар түрдүү ритуалдар менен коштолот. Түскө көңүл бөлүнөт. Минген ат, союлган бээ ак боз, тактыга олтургузуудан мурун көтөрүү үчүн салынган кийиз да ак болууга тийиш. Башка ырым-жырымдар: бата менен тилек тилөө, курмандык чалуу ж.б. көпчүлүк учурда туруктуу сакталат. Хандыкка көтөрүү учурунда, сөзсүз, боз үйдүн көрүнүшүнө, жасалгасына маани берилет.

“Көк асаба” романында тарыхый доордун мүнөзүнө жараша журт башчысы кол башчы эсептелгендиктен, жоодон өлгөн кол башчынын мураскорун тактыга олтургузуу шаан-шөкөтү берилген. Салтанат баланы атасынын мүрзөсүнөн топурак таттыруу менен башталат. Бейиттен үйгө чейинки жолдо (мейкиндикте) эки кишинин зар какшаган тилеги бир гана максатка багытталып, элдин кол башчыга зар болушу улут келечегине салган төлгө — “башка бак кондуруу” деп аталган ырым көркөм сүрөттөлгөн. Бир жагында Эр Киши Жаш-Тегиндин келечегине ак жол тилеп, арбактарга сыйынып келатса, экинчи тарапта бүркүттү колуна кармаган Адылтай ажо “…чоң ак үйдүн төрүндө жайкалган ак сакалын жашка чайып, …тек күңгүрөнүп, тек сыздап, тынчы кетип тиленди: “Уа Көк теңири, ата кушун баланын башына кондуруң? Консо, кем болбоспуз. Конбосо: толбоспуз” (23-б.) деп ичинен зар какшады.

Бүркүт барып мураскорго конору менен аксарбашыл түлөөсүн тарттырып, мууздалган малдын канын күмүш аякка куйуп, Сайкал эне баланын башынан, андан кийин акбоз кунандын көкүлүнүн үстүнөн айлантып, чекеге ыргытат.

Жазуучу бул эпизодду көркөм чагылдырууда бир топ ийгиликке жетишкен. Романда журт ээсин такка олтургузуу жөрөлгөсүнүн салтанаттуу жана эмоционалдуу сүрөттөлүшү кадимкидей тарыхый мезгилдин мүнөзүн элестетет.

Ормонду хан көтөрүү тарыхый окуясы бир нече романда чагылдырылган. Э.Медербековдун “Кызыл жалынында” да, К.Осмоналиевдин “Көчмөндөр кагылышында” да Ормонду хан көтөрүү эпизоду эмнегедир оңунан чыкпай калган. Э.Медербековдун Ормондун өргөөсүндө жаткан конокторду бир айга чейин эмнеге чакырылганын билбей, элдин түпөйүл кылышы тарыхый фактыга көркөм түс бере алган эмес. К.Осмоналиевде “романдык мазмун” хан көтөрүү окуясына даярдап берген тарыхый кырдаал жакшы көркөм интерпретацияга алынбай, мезгил духу төмөн түшүп кеткен, тарыхый окуя өтө примитивдүү түшүндүрүлгөн. Аргументке кайрылалы: “…Калыгул таштаган оор сөздөн кийин жыл өтөт. Андан да: “жылкы жоголду”, “кой уурдалды”, “баланча айылдын жигиттери түкүнчө айылды кызыл уук кылып үркүтүп, кыз-келинин маскаралаптыр” – деген дуу-дуулар басылбагандыгы жана …көнүлдөгү максаттары боюнча ой долбоор кылып жүргөн Ормон катуу даярданып, Арка элинин “бир” дегендерин түгөл чакыртат. Алар теке айынын ортосунда “жер ортосу” деп, Көтмалдыга чоң суунун боюна, кең сазга чогулушту.” Хан көтөрүүнүн себеби ушундайча түшүндүрүлөт. Окурман өтө маанилүү окуянын мындай түшүндүрмөсүнө канааттанбай, “Калыгул баштаган “оор сөздү” издөөгө мажбур болот. Көрсө ал мындай экен:

— Мынчалык малсаак болоорсуңбу? – деди Калыгул карыя, жылкы четинен жолуктурган Ормонду. Ал күймөлбөй жооп берди:

— Адамдан малды жакшы көрөм, аба.

— Антпегин кесир болот…