Абдиламит Матисаков: Тандыр

Апамдын өзү туруп баса албасын билсе да, көңүлүбүздү көтөрмөккөбү, атам айткан сөзүнүн аягын күтпөй малкана жакка басат. Айтылгандарды кулагы чалдыбы же жокпу, апам үндөбөйт. Иңир кирген сайын ал жаткан сөрү күңүрттөнүп, дайыма көзгө ажайып көрүнчү бак суз, апамдын алсыз денесин оп тартып кетчүдөй сүрдүү. Карындашым экөөлөй өйдө тургузабыз.

– Акырын, балдарым, – дейт шыбыр үнү, – козгобой кичине коё турсаңар болот эле. – Кош кабатталган көздөрүн ирмегилеп, бизге алмак-салмак тигилет. – Аа, кеч кирип калды беле?..

Чочудубу десең такыр окшобойт. Узак деле уктагандай болгон жок. Колтугунан аяр сүйөп, сөрүдөн түшүрөбүз. Жеп-жеңил. Ичке, арык манжалары жумшак. Алаканы күзгү жылбырактай шуудурап, жылуулугу аз.

Эки колтугунан жөлөй, пешайванга² аста басабыз.

– Токтогулачы, кагылайындар, демигип турам…

Энтиккен үнүнөн токтой калабыз. Мага жөлөнө түшүп, ээрдин бекем кымтый (тиштенип алды окшойт) бир тиктеген жеринен көз албайт.

Апамдын жолу кыскарды. Бак ичинен үйдүн астанасына чейинки аралык отуз эле кадам. Күндө бул жолдон эки ирет басат. Саар менен бакка, беймаалда кайра айванга. Эки аттап жетчү тандыры эми ага алыс. Дарман жок. Көздөрүн пар ачып, оор үшкүрдү. Аяктарын жерден үзө албай жаткансыды. Жүзүнө тигилдим. Бет маңдайындагы тандырга назары түшүп туруптур. Тандырдын тегерек тарткан оозу жагылган оттон улам кара көө, кечкисин көзгө жугумдуу, кооз эле.

– Үстүн кийиз менен жаап койгула, жамгыр келет окшойт, калыбы… – Сөзүнүн багыты тандыр жөнүндө баратканын иле койдук. Так төбөмдөн нур чачкан жылдыздарды көрүп, өзүмчө таңгалам. Мүмкүн, апама жаан жаачудай сезилгендир? Же ыманы ысык эски тандырына камбыл пейилин карматып, дагы кабатырланып жаткандыр?

Эски, ар кайсы жеринде күйүктүн тагы калган жеңчеси тандырына жанаша өскөн бака теректе илинүү. Тандыр боорундагы текчеден нан жабар алды айран куюлуп турчу калай табагы көмкөрүлгөн. Астындагы далдоо жайда кургак, жарылган отун жыйылган. “От тамызгыга жарылган отун” деп, эч кимди ага катылтчу эмес. Жаан-чачын, бороон-чапкынбы, апамдын карааны тандыр тегерегинде жүрчү. Отту дуулдата жагып, үстүнө жай айында чабылган койдун көңүн калап салчу. От көпкө күйөт. Тез эле кордун табына тандыр ичи агарып чыкчу.

– Мени бирпаска отургузгулачы ушундай. Кийизи кайда калды экен?.. Тандырыңды этияттап, парваиштеп³  урун, кызым. Ырыскылуу тандыр бу.

Апам тандыр жанына орундук койдуруп, адатынча бышып аткан нанына тынчсыздана карап жаткан сымал орун алды.

Иңирде бозоруңку тарткан тандыры маңдайында. Ага кадалган, азар сепкен көздөрү ирмелбейт. Тандыр тегерегинен элес кармачудай ойлуу.

– Нанынан бергилечи, – деди муңайым.

Эне сөзүн илгиртпестен илген карындашым лып туруп, айванга жетти. Ичкериден сандык кыйч ачылды. Нан илгертен эле сырты кооз тунуке менен капталып, четтери көк, кызыл, сары бариктердин көчөтү чегерилген жыгач сандыкта, кагазга тыкан оролуп турчу. (Сандыкты апам Оштун базарынан таптырган экен.) Кагаздын шуудуру чыгып, илем-саламда Каныш кайра чыкты.

– Апа, мынаңыз… – Нанды кош колдоп энесине сунду. Апам колундагы патир нанды эми-эми сындырчудай бай берекеленген түспөлдө.

– Садагасы кетейин, улук нан. Улуктугуңду унутпай… ушу күнгө келдим… – Деми ичине түшкөн сындуу добушу пастап, калган сөзү ачык чыкпады. Кантсе да анын кайрылууларын, толгонууларын түшүнүү кыйын эмес эле: “Жаштайыман үрөн сээп, талаадан түшүм күттүм. Саратан ысыкта кайракы буудайды кырмын орок менен оруп, кызылын бастырып, “оп майда” айтып, кырман үйдүм. Асылын тегирменге тарттырып, тандырга нан жаптым. Бала бактым. Аларды жетилттим, катарга коштум… Өмүр бою аты улук, ак нан сени менен бирге жашадым…”

Маңдайындагы нан күн болуп, апамдын өңүн бир ажайып нурдантып тургансыды. Бара-бара кош колу жай ылдыйлап олтуруп, калдайган тегерек нан ыраңдуу жүзүн жаап калды. Жоок, апам кургак эриндерин патирдин четине тийгизип, узакка өөп турду. Анан өз колунан бүткөн тандыр нанынан кумарлана жыттап, бешенесине этият сүрткөн соң гана кызына кайра узатты. Нанды кайтарарда каруусу жок манжалары патирге карышып калгандай тарамыш чырмаган арык колдору карындашым тарапка созулуп барып, уучуна бекем кыскан берекесин, баалангыс буюмун алдырып ийгендей сумсая түштү.