Арслан Койчиев: Тагдыр жөнүндөгү ыр

–Кап, Токмоктон чыккандан бери эле өчөшүп келаттың эле, оң билегин сый атып, биротоло өчүң алсаң болмок, – деп тамашалады М…

-Кегимди куусам, колун жарадар кылып убарасын тартпай, дароо өлтүрө атпайт белем, – деди жолдошу.

–Эми биротоло өчөштүрүп алыпсың, – деп М…

–Ошондой де. Эмкиде чогуу чыгып калсак, жалдыратып сурантпай эле, бир эмес, эки колун тең атып бербесем, – деди жолдошу да тамаша-чындан.

Бирок жолдошу тигинин оң колун атып бергидей болгон жок. Тигил бечара дагы болжогон багын кучактап, далдаасынан колун болжоп сунуп, чыканактан ылдый аттырып алгыдай болгон жок.

Токой-түздүү ушул жерлерден бирин да карыш качырбай туруп, тукум-курут кылганы камынып келгенби, эртеси күнү душман кызылдар жаткан жерди замбирек менен баш көтөртпөй аткылап, шукшурулган учактары кирерге кычык таптырбай, бомба дегенди как төбөнү туштап жаадырды. Мөндүрдөй гана жаадырды. Жада калса өлүктөр да өлгөн жеринде соо жаткан жок. Бомба артынан бомба жарылып, жердин бетин укум сайын майыштыра ойгулап ийгенде, эртерээк өлүп тынды деген жоокердин өлүгү деле колу-буту бир бөлөк, башы-көзү бир бөлөк үзүлүп, тулку бою бөлөк-салак чачырап, топурак-тоз менен кошо асманга сапырылып, бок-жини аралашып, топурак менен кошо топурак болуп ийленип, өлө электердин үстүнө түшүп жатты. Бир маалда каз таманы менен жанчый тебелеп ийчүдөй жүрөктү опкоолжутуп, катар-катар чубаган танкалардын тике маңдайдан качырып келаткандагы карааны көрүндү. Андан-мындан кулакты тундуруп ок бүрктү.

“Өлөт деген ушул экен,” – деп ойлоду М… Коргологон аңгегинин тушуна удаасы менен үч ирет бомба жарылганда кырга жөлөнүү пулемётту туткасынан кармап, мээлеп атмак турсун, дит багып караганга алы келбей, көмкөрөсүнөн бүк түшүп, башын ылдый тыккан бойдон жатканында киши бою сапырылган кара топурактын алдында көмүлүп кала жаздады. Араң эсин жыйып, аңгек бойлой сойлоп баратса, көп өлүктүн арасында Токмоктук жолдошунун өлүп жатканы көзгө урунганы элес-булас эсинде. Көзүн алайтып, өйдөрөөк боло калса, арыраак катарда чийкил сары, көзү көк, чачы уйпаланган орустун аңгектен артылган тейден жер сүзүп өлүп жатканы үзүл-кезил эсинде. Атылган октун ышкырыгы угулганда эки өлүктүн ортосуна башын катып жата калган.

VII

Уйкусунан ойгонсо ушуну эстейби-жокпу ким билет, үргүлөп баратканында бүшүркөтүп, көз алдына тартыла калган кишинин өңүн кайдан-жайдан көрмөгүнүн чоожайы ушундай. Бирок эсинде калбаптыр. Үрүл-бүрүл көз алдыга тартылган ошол ирмем эсинде калбаптыр. Эстен танып жыгылган экен, эсине келип көзүн ачса кыска кундактуу автоматынын боосун оң ийинден аса артынган, темир каскачан немистин солдаты: “Хенде хох, русиш швайне!” деп айкырып, аңгектин кырында турган эле. Андан кийинкилери эсинде… Туткундар лагери, анан дагы бир туткундар лагери, ал жерден өңчөй мусулмандарды бир бөлөк айдап, легионго апкелишкени, топ-тобу менен сүрө айдап мончого салып, немистин формасын кийиндиришкени… Ал эми андан соңкусу альбомдо, “маузер” мылтыгын асынып, “гаупштурмфюрер” мундирин кийген сүрөттөрдө катталуу. Далай окуянын элеси сакталуу.

Коош. Кагаз бетиде катталбаган, сүрөт бетинде сакталбаган дагы эмнеси бар? Согушта баш-аягы канча бир миллиондогон кишинин кырылганын кеп кылып каласыңар го. Ушундай имишти бир жерден чала-бучук окугансыды эле. Элүү миллионбу, жетимиш миллионбу, иши кылса эсеби жок киши өлдү деп санагын алып, жазып да жүрүшпөйбү. Алгач ирет окуганында көбүгү жабырган сыранын үчүнчү кружкесин алдына жаңыдан коюп, алагүү болуп отурду эле, үстөлдүн кырында ачык жаткан гезиттин бетинен көзүнө урунганда кызуулана сүйлөнгөн. Үркүй карап, “канча миллион дейсиңер?” – деп үңүлгөн. Төртүнчү кружкени какшыта шимиргенинде: “Менин да салымым бар! Салымым болгону үчүн элден-жерден безип жүрөм да. Жок эле дегенде жүз элүүгө жуугу менин колумдан өлгөн. Жок эле дегенде! Анын теңи немистен, теңи немиске кошулганымда …“ – деп сүйлөнгөн.