Арслан Койчиев: Тагдыр жөнүндөгү ыр

1941-жылы августта урушка чакыруу алды. Аскер комиссариатынын кайыш кур курчанган “болдомочуну” тоо койнундагы айылга – “айыл” дегенибиз өзөн бойлой ар кайсы коктуга конгон он чакты үй – атчан бастырып келип, айылдын болгон эркегин колхоздун активи отурган, камыш чатырына кызыл желек сайылган тамдын алдына чогултту. Түрү үрпөйүңкү үркөрдөй топтун алдында аттан түшпөстөн кыскача сүйлөдү. Кызыл Армия кызуу урушка киргендигин, эмитен эле немистин сазайын көрсөтүп жаткандыгын айтты. Жашы ылайыктууларга чакыруу болуптур, жамбашына асынган булгаары сумкесинен эки бүктөлгөн бир барак кагазын алып чыгып, аскерге жөнөтүлчү кишилерди бирден атап, “баланча, түкүнчө” дегендер дайын болгула, эртең түштөн кечикпей райборборго түшкүлө!” деди да, атын теминип, артын карабай жөнөп кетти.

Айыл болуп конгон ар бир үйдөн бирден кишинин аты аталып, жашы тептең баягы курбусунун – үркүндө орустун кылычына чаптырбай сактап калган курбусунун аты негедир тизмеден чыккан жок. Таң калды. “Болдомочун” кагазды бетине такап, үнүн бийик салып окуп жатканда М… курбусун жалт караган. Кылая караган курбусу көзүн ала качкан. Бул эмнеси? Эл тегиз жатканда М… караңгыны жамынып, кыялай басып, өйдөңкү коктудагы курбусунун үйүнө барды. Бастырманын алдында сүйлөштү. “Сен чакырылбай калдың да, ыя!” – деди. “Жашым өтүп кетиптир”, – деди курбусу камаарабай. “Кандайча? Экөөбүз тептең эмес белек?” – деди М… “Билбе-ейм. Өкүмөт өзү билет да, ошентип тизмелептир го”, – деди курбусу ийнин куушуруп. “Кантип, капырай? Экөөбүз бир күндө, бир түндө төрөлбөдүк белек? “Экөөң теңсиңер, айыңар да, күнүңөр да тең, бир түндө төрөлгөнүңөрдү унутпай билип жүргүлө” дечү эмес беле апаларыбыз?” – деди М… “Азыр баарын эле өкмөт өзү айтып, өкмөт чечип калбадыбы”, – деди курбусу. Чечилип сүйлөгүдөй эмес.

Ичинен сууп, же Совет өкмөтүнө, же курбусуна өпкөлөөрүн билбей тетири бурулуп басып кеткен. Айгак чыккысы келген жок. “Орусча ыпым билбеген неме кантип тилин жеткирип, айгак чыкмак эле” дедиби, курбусу да жазганган жок. Эртесинде аялы, бир ууч тууган-уругу менен кайыр кош айтышып, түштөн кечикпей жетип баруу үчүн райборборго жөө жөнөгөн. Курбусу ошондо райборборго дейре узатып койгонду кой, эшигинин астына бастырып келип, коштошконго жараган эмес.

Кийин түкшүмүлдөп-боолголосо, уруш чыкты дегенди укканда эле ал куурагыр аскер комиссариатына түндөп өзү чуркаганбы, же чачты желкеге кайрып, чолок этек тон, “хромовый” деп койчу жылтыраган кайыш өтүктөн кийип, актив жүргөн кишилерден ортого салып чуркатканбы, айтор, бир айласын таап, кагаздарын оңдоп-тууралатып, жашына жаш кошуп улуулатып, аскерге жарабагыдай кылып жаздырып алса керек. Эмне эле такыр кебелбейт десе.

“Бир четинен айыбын ачпаганым оң болуптур. – деди М… ичинен, – Кокустан, айгак чыкканымда, эмне мөөрөй тиймек? Ээрчишип келип, кан майданда чогуу болмокпуз. Чогуу болгондо эмне мурат? Көптүн эсебинде мылтыгын кезене чуркап жүрүп бир күнү өлмөк. Ооба, өлмөк. Мылтыгын сунса эле мээлегенин жыга атып, өлтүрө бермек беле, аны да тырайта атып өлтүрчү киши четтен табылмак. Оңкосунан сайгызмак. Ошону менен Шамшынын туу белинде, Какшаалдын аска-таштуу тоолорунда, Турпандын эшилме эрме чөлүндө калбаган бечаранын сөөгү Харьковдун сормо сазында калмак. Же тирүү болсо менин катарымда жүрмөк шүмшүйүп! Ооба, шүмшүйүп. Анткени ошол кебетеси менен шнапс ичишкенге деле шерик боло алмак эмес!”

Экинчи рюмкасы күчтүүлүк кылды белем, ичеги-кардын ысытып, эңги-деңги болду. Заматта жаны жер тартты. Кыңая жаткысы келди. Залдагы эски диванга жетип, аягын сунуп чалкалай жата кетти. Дивандын кырына жөлөнүү жаздыкка башы тиер менен көзү сүзүлүп, дароо үргүлөп баратты. Уйкуга терең сүңгүй элегинде, уйку-соонун ортосунда эски таанышы сыяктанган бирөөнүн өңү көз алдына сүрөттөгүдөй тартылды. Карыганда ушундай адат күтөт экенсиң, көп нерсени эстейсиң, өмүрүңдө кез келип жолугушкан көп кишини кээде бирден чубуртуп эстейсиң, ал эми эстегенге үлгүрбөй жатканың көз алдыга өзү келип тартылат эмеспи. Ошонун сыңары бир өң тартылды. Чийкил сары, көзү көк, шыргыйдай узун неме. Кабагы бүркөлүү. Оң жаагында эти шыла чабылгансып, кийин бүткөн жарааттын тырыгы бар. Ким эле? Тиктешип калышканы эмнеси? Кайдан көрдү эле? Кабагы бүркөлүү экен, орус экен, дурайындыкы, кайсы орусу эле? Кайдан жолуктурган орусу эле?