КЫРГЫЗДАР: АЯЛЗАТКА ЫЗААТ

 

Ай чырайлуу, ача тил. Алла Таала ага чырайды аянбай берген. Бирок кемиткесин тилинен чыгарып, акылын бас кылган. Колунан түзүк иш да, аш да келбейт. Тилинин заары кара чаар жыландын тили калпый кесип, желимдеп алгандай эле бар. Тууган-туушканга, коңшу-колоңго да тили тиет. Бир эрди өмүрүнчө карып кылат.

 

Эчки сан тыйтак. Түтүндү түрө кыдырган айылчы, узун ушакчы. Эчки сымал эрбен-эрбен, жаны жай албайт. Сырт келбети, даты жагымдуу болбойт, көзүң тойбойт. Эки айылды эриктирбейт, бир айылды бириктирбейт. Этегин үзө басып, түтүн чыккан үйлөрдү аңдыйт.

 

Суу мурун сөпөк. Аты эле айтып турат, болгону ургаачы эле…. Ушакчылыгы, айылчылыгы жок. Бирок дайыма жүдөмүш. Үй-жайын, казан-аягын ирээттүү, жөндүү билбейт. Өз боюна да жакшы карабайт.

 

«Үтүрөң тентек» – мындай аял жини кармаганда балдарын сабайт. Көтөрүнүп төркүнүнө кетип калган албуут, долу аял. «Алып бергениң ушулбу?»– деп, көйнөк-кечесин айрып да жиберет.

 

«Ит ыркырак» – эри менен ынтымагы жок, ыркырап уруша берүүчү, башкаларды да беттен алган чатак аял.

 

«Мышык чыркырак» – бирдеме эле болсо чыркырап ыйлап, көзүнүн жашын көлдөтүп жиберүүчү аял.

 

АЯЛЗАТКА АЙТЫЛГАН НУСКОО

Үйгө келген адамга даам ооз тийгиз.

 

Шыпырынды жерге отурба.

 

Шыпырындыны чогулткан бойдон таштаба.

 

Караңгыда үй шыпырба, кийиз күбүбө.

 

Кишини шыпыргы менен урба, шыпыргыны аттаба.

 

Караңгыда чачыңды тараба, күзгүгө каранба.

 

Идиш сынса кайгырба.

 

Күүгүмдө бала көрбө.

 

Жаагыңды таянба, ыксыз үшкүрүнбө – капачылыкты чакырасың.

 

Миздүүнүн мизин каратып койбо, кан тилейт.

 

Күл менен кирдин суусун кошуп төкпө.

 

Түндөсү суунун оозун ачып койбо.

 

Үйдү төргө карай шыпырба, душманың көбөйөт.

 

Караңгыда баланы эшикке алып чыкпа.

 

Караңгыда оорулууну көрбө.

 

Кур бешикти терметпе.

 

Жаш баланын бетин айга көрсөтпө.

 

Үбөлүктү, шыпыргыны тигинен койбо.

 

Нанды тегеретип сындырбай тең бөлүп сындыр.

 

Эшик түбүнөн жүгүнбө.

 

Дасторконду салаарда бүктөбө, тетири салба.

 

Чыныны чертпе, куру казанды калдыратпа, үйдөн береке качат.

 

Бала киринткен сууну караңгыда сыртка төкпө.

 

Отко түкүрбө, суу чачып өчүрбө.

 

Идиш-аякты теппе.

 

Тырмагыңды отко салба.

 

Чайдын чамасын булганыч жерге төкпө.

 

Бешикке өбөктөбө. Бешикти эки кишилеп көтөрбө.

 

Сакалдуу адамдын артынан өт.

 

Баланын таманынан өппө.

 

Түнкүсүн идишти жуубай калтырба.

 

Түпкүчтү тээп жылдырба.

 

Жаздыкты тескери койбо.

 

Супараны улагага илбе.

 

Кайчыны эшиктин үстүнө илбе.

 

Адам өлгөн күнү башыңды жууба, кир жууба.

 

Кепиниңди кий деп эч ким менен урушпа.

 

Кишиге аркаңды салба.

 

Таң менен таза жуун, күндү таптаза тосуп ал.

 

Үйдү чыгышты каратып тик, күн чыкканда үйгө кут кирсин.

 

Отту, очокту сыйла.

 

Очокту аттаба.

 

Отту бутуң менен ичкерилетпе.

 

Ата затын көр, эне затын бил.

 

Керилгенге керилбе, керексиз сөзгө семирбе.

 

Коломтону аттаба.

 

Түн киргенде чок алба. От бербе.

 

Ырыскы татарда дайыма колуңду чайка.

 

Тамакты дасторконсуз тартпа.

 

Чөмүч менен итке тамак куйба.

 

Нанды сындырганда бетин өйдө каратып кой.

 

Тамакка сын такпа.

 

Аш куюлган аякты, чайды оң колуң менен узат.

 

Нанды көмкөрөсүнөн койбо.

 

Эт бышканда сорпону байбиче, этти үй ээси ооз тиет.

 

Чыныны чертпе, казан-аякты калдыратпа.

 

Сабадагы кымыздан ооз тийбей башкага бербе.

 

Акыл менен карыгандан акыл үйрөн.

 

Бар туруп жок дебе.

 

Аш куйчу аякты аттаба.

 

Башсызга бата бербе.

 

 

Супараны тебелебе, улагага илбе.

 

Алыс сапардан кайткан кишинин башынан үч жолу суу тегеретип, түкүртүп, идишин эшикке көмкөрүп кой.