ҮМҮТ КУЛТАЕВА:

— Көз жарып эсен төрөсөң – кыз болсо убал сообу өзүндө. Эркек болсо атын Карачоро кой да, кийин эс тартканда мобу кездигимди берип, мени издет. Акыры Карачоро атасын табат. Каражоросу жок бир селсаяк бала Карачорону ээрчип келет. Аны да Тагай бий асырап алат. Силердин бир атаңар ошол.” (Көчмөндөр кагылышы, 9-10-б.)

Санжыранын айтылуу максаты окурманга ачык эмес. Бул санжырага Качыке экинчисин кошот. Жазуучу улам бир аңыз кепке өтүп, кайсы бир мезгилде түштүккө тентип кеткен кыргыздар, Намангандын бегинин Болотту калмактын тулпарын уурдап келүүгө жумшашы, акысына элин чогулткан Болоттун түндүккө көчүшү, келгиндер менен туруктуу кыргыздардын бирин-бири сүйбөй, майда тирешүүлөр биринен сала бири бүкүлү (өтө эле жыш) баяндалып, аларды байланыштырган идеялык линия бүдөмүк болуп калган. Ошентсе да санжыралардын саяк жана сарбагыш тараптан алым сабак сыяктуу айтылышы уруулар ортосундагы кагылыштын чыгышына үндөшүп тургандай. Бирок автор айрым баяндарды өтө эле майдалап, эстетикалык баалуулугу жок оозеки прозаны да (Маматкулду шылдыңдоо окуясы) аралаштырып жиберген. Натыйжада алар саяк уруусунун теги тууралуу айтылган санжырага көлөкө түшүрүп, анын айтылуу мааниси төмөндөтүп койгон.

“Хан Ормондо” санжыра эки китептин тең аягында “Ормон хандын тукум-ураатынын тамыр бутагы” деген өзүнчө тиркеме менен берилип, ал чыгарманын композициялык структурасынан бөлүнүп калган.

Ал эми “Көк асаба” романында конкреттүү санжыра даана көрүнбөйт. Жөн гана “Жалпы журт Адылтай ажодон кеп күттү” ( 45-б.), “Жети атасы жоктор биздин журтта кул аталур” (111-б.), “Көп жашаган Адылтай аппак болуп, ичтен күңгүрөнүп, алда-кимдер менен сырдашкансыйт. Эбаккы санжырадан кеп салат… Кишилер тымтырс олтуруп баба сөзүн угушат”(193-б.) – деген автордук маалыматтар болбосо, санжыранын өзү жок. Санжырага караганда тарыхый булактарга шилтеме, керээз сөз, алкыш жана каргыш сөздөр, төлгө, салттан чыккан элдик эрежелерди жазуучу жыш колдонгон. Жазуучу канчалык көөнө тарыхтын жүзүн көрсөтүү үчүн ошол доорго таандык тилдик өзгөчөлүктөрдү пайдаланууга аракет кылганы менен моностилистика (жалгыз автордук баян) үстөмдүк кылып, романга таандык көп катмарлуу стиль (М.Бахтин) жетишпейт.

Санжыранын “Сынган кылыч” романында берилишине саресеп салалы:

Адаттан бөтөнчө “…оң босогосуна ак туу сайылган” чоң өргөө, “кермелерде байланган чоочун аттар”, үйгө жакындаганда көп кишинин “бал аарынын уюгундай кобуру”, Шерали киргенде Ажыбайдан башкасы “дүрүлдөп ордуларынан тура калышы” окурманды кандайдыр бир өтө маанилүү окуядан алдын ала үмүттөндүрүп, али баштала элек сөзгө кулак төшөтөт (окурмандын көркөм текстти кабыл алуу психологиясын ойготот).

Саламдашуу салтын өтөп бүткөн соң, “Ажыбай датка же үргүлөп кеткени, же ойго чөккөнү белгисиз, алсыз үлдүрөп, көзүн жуумп, бир аз олтуруп,” Шералини тымызын, аяр эскертип, шумдуктуу санжыраны баштайт. Санжыранын аягында Шерали түпкү атасы жортуулуна жоо туруштук бербеген, каарынан кан тамган Тимируйлер мамлекетинин негиздөөчүсү Амир Темир Көрөгөндөн тараган султан Бабырдын тукуму болуп чыкты. (53-60-бб.) Натыйжада улам “үйдүн ичин түйшөлтүп”, бир эле учурда адам санаасын санга бөлгөн, ошол эле учурда көкүрөккө кыттай куюлган ажайып бул баянда кыргыз санжырасынын касиет-кудрети көркөм жалпыланып, окурманды таң калтырат. Кадимки кыргыз турмушу, кыргыз карыясынын артыкчылыгы таамай элестеп, анын бул жашоодогу карыялык милдети аткарылып жаткандай, нарктуулуктун сабагы окурманга эстетикалык рахат берет. Жети томго араң сыйчу тарыхый окуялардын күргүштөгөн өнүгүү “толкуну” чебер сүрөткердин көркөм сөзүнүн күчү менен жети бетке сыйып, ХIV-ХIХ кылымдар ортосундагы 500 жылга жакын тарыхый окуялардын хроникасын көз алдыга келтирет.

Санжыра бул жерде кадимки Шералинин ата тегин аныктоо кызматы менен чектелбейт. Анын функционалдык кызматы адабий көркөм чыгармада колдонулуучу ретроспективалык ыкманын ролун аткаруу менен бирге таптакыр жаңы эстетикалык сапатка өтөт.