ҮМҮТ КУЛТАЕВА:

Жогорудагы үч романдагы санжыранын колдонулуш деңгээли анын жанрдык табиятына түздөн түз таасирин тийгизген. Үч романга мүнөздүү типтүү көрүнүштөр бар. Боз үй жасалгасына көңүл буруу, саламдашуу салты, улуу кишинин сөз баштоо каадасы окшош. Кызыгы, кыргыз тарыхый романдарында угуу маданиятына чоң маани берилгендиги байкалат. М.Бахтин айткан романдык сюжетти “дудук кабыл алуу” орус адабиятында “түздөн түз” окуу ишмердүүлүгүнө ээ болсо, кыргыз прозасында ага кошумча угуу ишмердүүлүгүнө өзгөчө роль таандык. Окурманды угууга чакыруу бир гана Т.Сыдыкбекдун “Көк асаба” романындагы биз жогоруда белгилеген ажонун сөзүнө кулак төшөөгө чакыруу эмес, Т.Касымбековдо Ажыбай датка санжыра айтуу мезгилинде Шералини бир нече жолу “ … кулак салып отурасыңбы?…(53-б.); Шерали, угуп отурасыңбы, айланайын?..”(56-б); “Угуп тур, жарыгым, көкүрөгүңө түйүп ал”(57-б.) – деп эскертет. Романды окуп жатканда бул эскертүүлөр Шералиге эмес, окурманга багышталгандай таасир менен оюңду топтой калууга аргасыз болосуң. Кыргыз тарыхый романдарындагы мындай стилистикалык көрүнүштү, биздин пикирибизде, бир гана элдик оозеки чыгармачылыктын таасири менен чектөө жетишсиз. Мындай көрүнүш кыргыз элинин улуттук дүйнө таанымы, фольклордук чыгармалар аркылуу кийинки муунду сөздү баалоого тарбиялоочу этнопедагогикасы, этнопсихологиясы, этномаданияты менен шартталган.

Үч романда тең санжыра тарыхый окуяны тактоо, далилдөө аргументи десе болот. Бирок санжыраны пайдалануу ар бир жазуучуда ар түрдүү деңгээлде ишке ашкан.

“Көчмөндөр кагылышында” санжыра адаттагыдай эле түбү бир кыргыздын “оң” “солго” бөлүнүшүнөн кеп башталып, “кыргызды кыркка чачып” кырчылдашуу менен өмүрдү текке өткөргөн уруучулук жашоого болгон Ниязбек карыянын өкүнүчү менен башталат. Бирок жазуучунун санжыраны пайдалануу максаты чыгарманын идеялык проблематикасы менен тыгыз байланыша албай, болгону маалыматтык деңгээлде калган. Ушунун өзү тарыхый жанрдагы тарыхый фактынын көркөмдүк жактан чийки иштелишине алып келип, романдын кескин сынга дуушар болушун шарттаган.

Ал эми “Көк асабада” конкреттүү санжыранын өзү колдонулбай, болгону автор колдонгон ал жөнүндөгү жалпы сөз анын функционалдык кызматына көлөкө түшүргөн же ал кызмат такыр эле аткарылбай калган. Мындай көрүнүштү “Көк асаба” тарыхый роман эмес, тарыхый баяндоо деген пикирдин жаралышын шарттаган себептердин бири эсептөөгө негиз бар. Ал эми “Сынган кылычта” санжыранын жазуучу тарабынан сюжеттик экспозиция, тарыхый экскурстун ретроспективалык көркөм каражаты катары пайдаланышы аны көркөм-эстетикалык жаңы сапатка ээ кылган. Натыйжада санжыра тарыхый романдагы мезгил жана мейкиндиктин таасын панорамасын түзүүгө эң ыңгайлуу булак болуп берген.

Колдонулган санжыраларды алардын булактары менен салыштырганда дагы кызык көрүнүшкө күбө болобуз. Айталы, “Көчмөндөр кагылышында” жазуучу колдонгон саяк уруусу жөнүндө мындай маалымат бар: “Саяктарды Тагай бийдин Карачоро деген бойдо калган баласы ээрчитип келиптир, селсаяк бала деп баяндашат. Чынында саяктар Адигине, Тагайдан мурдагы байыркы сак урууларынан калышы толук ыктымал.”1 Демек, жазуучу саяктар санжырасын эл оозунда айтылган варианты менен чектелген. Анын генеалогиялык башатын тереңден издеген эмес. Башкача айтканда, санжыранын тарыхый булактар менен байланышы жакшы иликтенбей, асыранды баланын эрөөлдөгү бир жолку кара күч эрдиги менен санжыранын жаңы көркөм-эстетикалык сапатка көтөрүлүшүн камсыз кыла алган эмес. Эгер жазуучу санжыранын экинчи бөлүмүндөгү сактар тууралуу болжол версиянын аныгына далил болчу аргумент тапса, анда саяктар кыргыздын “оң”, “солго” чейинки түпкү аталарынан болуп чыкмак да, ал тарыхый доорго терең экскурс жасоого мүмкүндүк бермек. Изилдөөчү жазуучу К.Жусуповго ишенсек, “… далай көчмөн элдер али тороло электе сактар Борбордук Азиянын ойдуң-түзүнө миң жылы ат ойнотуп, туусун желбиретип, узак өмүрдү жашады. …байыркы сактар биздин булак башатыбыз, түп тегибиз дээр элем.”