Адабий айкаш: “Майдан” романынын майданында

Түшүнүктүү, айрым жетекчилерге, адабий ишмерлерге талкуунун мындай багыты жакпайт, ошондуктан ага талкууга башкача бир күтүлбөгөн “мандем” киргизүү натыйжасында чыгармачыл атмосферада башталган диспутту тезинен “бузуп”, тезинен башка нукка өткөрүү зарыл. Ал үчүн буга тикелей карама-каршы позиция “ойлоп табуу” муктаждыгы пайда болот. Көрсө, ойлоп табуунун эч кандай зарылчылыгы жок экен. Ал өзү эле күн мурунтан дапдаяр турат. Муну уюштургандар абдан жакшы билет. Шаршенбек Үмөталиев баштан-аяк далилсиз, одоно-орой, этикасыз, сүйлөгөн сөзүнүн соңунда жыландын башын чыгарып, К.Тыныстановдун ырларын ошол замандын, oшoji биз жашап жаткан күндүн “Мокочосу” иретинде залга таштап коюп, өзү трибунадан түшүп кеткенде, талкуунун атмосферасы өзгөрбөй коймок эмес. Анткени, Ш.Үмөталиевден кийин ар бир чыгып сүйлөгөн оратор жанагы сынчы таштап кеткен “коркунучтуу мокочону” айланып өтө алмак эмес. Чынында да ошондой болду.

Ш.Үмөталиевден кийин сөздү кыргыз адабий сынынын ветераны Өмүркул Жакишев алды. Искусство жана адабият жагдайында көп жылдар бою иштеген тажрыйбасына таянган ишмер роман жөнүндө өзүнүн бир кыйла оригиналдуу жана олуттуу пикирин айтууга толук жөндөмү бар болчу. Факты боюнча ошондой болду. Бирок, Ө.Жакишев “Майдан” романы, айрыкча көркөм образдар (Кыдырбек, Бермет) боюнча айтылган ойлорун системалаштырып, жыйынтыктоонун ордуна, Ш.Үмөталиев көрсөтүп кеткен “жыландын башына” кайрылууга аргасыз. Далай айтыштардан, диспуттардан каныккан Ө.Жакишев өзүнүн сөзүн төмөнкүчө аяктайт: “Ш.Үмөталиевдин сөзүнө кошула албайм. Китепке Тыныстановдун ыры кириптир деп жатат. Узакбай Абдукаимов Тыныстановдон кем ыр жазчу эмес. Андай ырды жазууга Узакбайдын толук мүмкүнчүлүгү бар, бирок чынында Тыныстановдун ыры болсо карап чыгуу керек”.

Көрүнүп турат го, бир эле абзацта канча драмалуу карама-каршылык жатат. Адегенде тажрыйбалуу адабий ишмер жакшы эле каршы чыгат, Ш.Үмөталиев менен макул эместигин ачык билдирет, андай ырды Узакбай өзү да Тыныстановдон кем жазбасын түшүндүрөт, бирок Ш.Үмөталиев таштап кеткен “мокочонун” магиялык күчү ошончолук, Ө.Жакишев эмиле айткан сөздөрүнө күмөн түшүрүп, башкача жыйынтыкка келет (… бирок чынында Тыныстановдун ыры болсо карап чыгуу керек). Жок, мындай карама-каршылык Ө.Жакишевдин жөнөкөй логикасынын аксагандыгынан эмес, логика өз жайында, бул ички карама-каршылык, андан да күчөтүп айтсам, бир чындыктын амбиваленттүү драматизми, бир жагынан Ө.Жакишев өзүнүн эң жакын замандашы Узакбай Абдукаимовду коргогусу келет, бирок ал билет бул ыр чынында кимдики экенин, ошон үчүн коркот, системага көшөкөрлүк менен кызмат кылгандардан коркот.

А көрсө бардык эле учурда “мокочо” өзүнүн мүдөөсүнө, койгон кара өзгөй максатына жете бербейт экен. Ө.Жакишевден айырмаланып, таланттуу сынчы Камбаралы Бобулов “Майдан” романы жөнүндөгү өзүнүн жыйынтыктуу, даана концептуалдуу сөзүндө Ш.Үмөталиев көрсөткөн “жыландын башынан” коркпойт, тескерисинче дал ушул маселе боюнча принципиалдуу активдүү позицияга өтөт. К.Бобулов мындай дейт: “Бул жерде Ш.Үмөталиев романга К.Тыныстановдун ыры кирип кетиптир деди. К.Тыныстановду Ш.Үмөталиев пропаганда кылганга чейин билчү да эмеспиз. Эгерде китепке Касымдын ырлары кирип кеткен болсо ал да Ш.Үмөталиевдин пропагандасынын кесепетинен болуу керек”.

Профессионал сынчы жана адабият изилдөөчү катары ал К.Тыныстановдун ырларынын романга кирип кетиши ачыктан-ачык саясий проблема экенин жана анын натыйжасы романдын пайдасына чечилбесин жакшы түшүнөт. Ошондуктан ал карап турбайт, күтпөйт, Ш.Үмөталиевдин позициясына түздөн-түз “чабуулга” өтөт, дал ушул проблема боюнча анын өзүн күнөөлөйт. Бирок, бул карандай демагогия эмес, К.Бобуловдун позициясы фактыга, болгондо да кеңири белгилүү фактыга негизделген. Ш.Үмөталиев өзүнүн адабий сын ишмердигинде кээ бир чыгармачыл позициясын утурумдук саясий кырдаалга оңой эле алмашып жиберген учурлары болгон. Жогорудагы сөзүнөн үзүндү келтирели: “… Бир кезде жакшы тилек, жакшы ой менен Касымдын ырларын изилдейин дегем. Бирок мен туура эмес жолго түшүптүрмүн”.