Адабий айкаш: “Майдан” романынын майданында

Талкуунун жүрүшүн башкарган Т.Абдумомунов сөз кезегин берүүдө өзүнүн чоң искусствосун, драматург эмеспи, көргөзүптүр. Мен бул кырдаалды, болгондо да драмалык кырдаалды, анда талкуунун процессинде эч байкаган эмесмин. Стенограмманын китеп болуп чыккан вариантын карап отурсам, сөз берүү кезеги, сценарийи атайы эле иштелип чыккандай (жекече өзүбү, же секретариат менен биргеби, билбейм). Айтор кандай болсо да сөз берүү сценарийи алыскы максатка эсептелингени, басым коюлчу жерге өз учуру менен басым коюлганы азыр апачык эле көрүнөт.

Биринчи сүйлөгөн С.Жусуев проза секциясынын жетекчиси, андан кийин эки аксакал жазуучу Т.Үмөталиев, М.Токобаев, анан албетте, Ч.Айтматов. Мына ушундай каада-салттуу субординациядан кийин эле сөз сынчы Шаршенбек Үмөталиевге берилет. Мен азыр стенограмманын материалын китеп түрүндө кайрадан окуп отуруп, талкууда чыгып сүйлөгөндөрдүн сөзүнө кайрадан кайрылып отуруп, эстен чыгып кеткенин кайрадан калыбына келтирип, анан бир аз ой жүгүртүп көрсөм дал Айтматовдон кийин эле Ш.Үмөталиевге сөз берилгени дегеле кокусунан эмес экен. Арийне, Ш.Үмөталиев кантсе да адабий сындын ошол учурдагы аксакалы, талашсыз лидери, ошондуктан талкууланып жаткан маселенин айрыкча татаал экендигине байланыштуу ага кандайдыр бир ишеним көрсөтүлгөн болуу керек. Көп тажрыйбалуу профессионал сынчы катары ал романдын жана сындын кандайдыр бир аспектисинби, же макалада айтылган социалисттик реализм маселесине каратабы (ал ошол мезгилде кыргыз адабиятындагы социалисттик реализм жөнүндө докторлук диссертация даярдап жүргөн) өзүнүн кеңири аргументтелген концепциясын, көз карашын бериши толук мүмкүн болчу. А натыйжада эмне болуп чыкты? Ш.Үмөталиевдин сүйлөгөн сөзү калган ораторлордун бардыгынан кыска, бар болгону эки бетке жетпейт. Эки бетке (барак эмес) жетпеген көлөмдө роман жана сын боюнча эмне айтууга болот… Эгерде сөз М.Бахтиндин философиялык аныктамаларындай, же В.Шкловскийдин афоризмдериндей маани-маңызга толуп турса анда бир жөн. Чала даярданып, логикасыз импровизация менен сүйлөнгөн сөз чаржайыт чыккан. Бирок ошондой болсо да сынчынын сөзү баштан-аяк ашкерелеген пафос менен бардыгын жокко чыгаруу, нигилисттик пафос менен жабдылган. “Майдан” романынан эмнелер “жокко” чыгарылып жатканын элестетүү үчүн ошол сөздөрдү гана ар кай жерден үзүндү алып келтирели:”… ал романда жок”, “адамды ойлондура турган нерселери жок”,”… образдар да жок”,”… кызыктуу эпизоддор жок”,”…тамшана турган эч нерсеси жок”,”… доордун стили бул китепте жок”, “баатырдык доор жок”, “героикалык стиль жок”,”… сүрөттөөлөр жок”. Мындан тышкары “автордун ички дүйнөсү тар, кедей…”, “романдын тили абдан жарды…”

Бул келтирилген “тизмеге” караганда “Майдан” романында эчтеке жок болуп чыгат. Деги сурагыбыз келет, романда “бирдеме” барбы, кантип эле ушундай китепте баары эле “жылан сыйпагандай” болуп калсын, бир “илинчеги” бардыр. Профессионал сынчы өзүнө “жүктөлгөн милдетти” жакшы билет, жакшы түшүнөт. Сөзүнүн жыйынтыгында сынчы У.Абдукаимовго кайрылып, “автор коммунистче жообун” берерин талап кылат да, андан ары эки строфа ыр келтирет.

Бир кезде мен да жүргөмүн,

Жан менен сүйгөн жар менен.

Айырганда тагдыр күйгөнмүн,

Кетээрде сыздап зар менен

же:

Көк көйнөгүн желпиткен,

Көк-Ойроктун шамалы.

Көңүлүңдү дегдеткен,

Бир сүйгөндүн амалы.

Ушул эки куплет ыр сабын келтиргенден кийин Ш.Үмөталиев “Бул Касымдын ырлары. Менин көзүмө биринчи эле жолу урунду”. Андан ары Ш.Үмөталиев дароо жыйынтык чыгарат: “Бул китеп менен кантип сыймыктанабыз? Муну автор коммунистче айтып бериши керек”.

Мына жанагы жогортодо айтылган бардык тарабы эсептелип, өлчөнүп алыска ташталган стратегиялык шантаж. Менин оюмча Ш.Үмөталиев “Майдан” романын аягына чейин окуп чыгып, түшүнүүгө, туура кабылдоого аракеттенген да эмес. Китепти ача салганда биринчи эле жолу анын көзүнө “Касымдын ьрлары” урунганы жетиштүү болгон. Мындан ашкан, мындан коркунучтуу аргументтин болушу да мүмкүн эмес. Бул Ш.Үмөталиевдин сүйлөгөн сөзүнүн “тузу”, маселен, “Майдан” романын бүтүндөй жокко чыгаруу декларативдүү түрдө болсо да бир жөн, ал эми романдын текстинен “эл душманы”, “буржуазиячыл-улутчул”, А.Токомбаевдин келишпес антиподу Касым Тыныстановдун ырларын таап чыгуу, бул башка маселе. Анткени, “Майдан” романынын “чыкпай” калганы, “болбой” калганы, бул эч нерсе эмес, ал эми Касымдын ырларынын романдык текстке кирип кетишине У.Абдукаимов “коммунистче” жооп бериши керек. “Коммунистче” деген түшүнүктү сынчы эки жолу кайталайт. Демек, дал ушул саясий айып маселесине акцент коюп жатат. Совет бийлиги доорунда, бул кайда алпарып такары түшүнүктүү. “Демек, Ч.Айтматовдон кийин дароо эле Ш.Үмөталиевге сөз берилиши эч кокусунан эмес. Ч.Айтматов нукура көркөм адабиятты барктаган сөз художниги катары өзүнүн сөзүндө “Майдан” романынын чыныгы талашсыз көркөм ачылгаларына басым коюп, ошону менен бирге эле автордун чыгармачылык үзгүлтүктөрүнө кеңири токтолуптур. Арийне, мунун баары табигый көрүнүш. Талкуу да андан ары ушундай ориентацияга өтүү негизинде ушундай чыгармачыл маанайда өтүш керек эле.