Казат Акматов: Архат

Далай-лама тирүү кишини карагандай тирмийип тиктеген сайын Улуу Бешинчинин телмирген алтын жүзү акырындап кыймылга келгенсийт. Көздөрүнөн нур чыккансып, эриндери билинээр-билинбес кыбырайт. Анакей, кара! Ал түгүл жылмайгансып жибериди! О, Жараткан! Өлбөс-өчпөс бабалардын колдоосуна дем бере көр, Жараткан!

Дал ушул тушта узун залдын тээ алыскы эшиги ачылып полицайлар кирип келишти. Көрсө туристтер залга кире турган саат келген экен. Мурдагы заман болгондо Далай-ламанын бул залда экенин көргөн полицайлар дароо кайра чыга качышмак да Улуу көсөм кетмейинче туристтик саат башталмак эмес. Азыр болсо полицайлар Далай-ламаны «сен кетпейсиңби тезирээк» деп омуролой карап турушту. Туура, ошентиш керек алар. Анткени Далай-лама туризмди өзүнөн да жогору койгон. Өлкөгө акча керек эле!

Шашып калган Далай-лама шарт аркасын салды да залдын башка жагын көздөй басып жөнөдү. Узун парча халатынын этеги желп-желп этип полго сүйрөлүп баратты.

***

- Ом мани падме хум! – деди үч мерте жүгүнгөн Жохан храмынын ректору Далай-ламанын бөлмөсүнө кирип, бирок ага жакындабай алыстан. Ошентип ал күн мурун эле өз күнөөсүн мойнуна алып, дапдаарып турду.

- Мага үч жолу жүгүнүп убакытты албагыла деп канча жолу айтам. Бир жолкусу жетет. Тез сүйлөгүн!

- Улуу урматтуу таксыр! Мен сиздин тапшырманы аткара албаганым үчүн өзүмдү эмне кылаарымды да билбейм. Өмүрүмдө башыман өткөрбөгөн бир окуя сиздин алдыңызда мени чоң күнөөгө жыгып турат.

- Ал эмне деген окуя экен? - Лама Цунун жардамчысы Дей деген салбырак монах өлгөн жетекчисин тирүү дейт. Көрүндө тирүү отурат, анын Мани Ясого жазган керээз каттарын өзүнөн сурап алгыла дейт. Ошентип коюп ал монах качып жок. Кечээтен бери храмды тинтип издетип таба албадым. Бүгүн да издеп атабыз, улуу урматтуу таксыр. Акыры таап, аны балак менен жазалоого туура келет. Болбосо андан да катуу жаза колдоном, таксыр.

- Мага ал монахындын жазасы эмес, каттар керек! Каттар керек мага!

 - Билем, түшүнөм, улуу урматтуу жолбашчы!

- Түшүнбөй турасың! Болбосо өз билгенин кылган Лама Цуну антип табытка отургузбай эле башкалар катары, тибеттин өз салты менен аркы дүйнөгө жөнөтүш керек эле да. Эмне үчүн алжыган Цунун тедолдун шартын бузуп, айтканын аткардыңар?!

 - Улуу таксыр, сиз сыяктуу эле мен дагы Лама Цунун окуучусу болгон соң, сөзүн эки кыла адбадым.

- Сен азыр эч кандай окуучу эмессин Храмдын жетекчисисин Ошон үчүн өз милдетинди так аткарышың керек болчу. Убагында аткара албадыңбы - эми аткаргының!

- Түшүнбөдүм, улуу таксыр. Ректордун өңү кубара түштү.

- Сага Панчен-лама деген бийик наам берилген. Түшүнүшүң керек!

 Далай-лама көрсөтмөсүн түздөн-түз бере албай туттугуп турду. Ректор өзү түшүнүп өзү аткарсын деген догурунуу эле. Ошентсе күнөөнүн жарымы андан ооп, ректорго кетчүдөй. Ошондуктан ал ачуусунан улам кыпкызыл болуп чыналып тура берди. Мындай көз карашка көпкө чыдоого мүмкүн эмес эле. Ошондуктан ректордун ич дүйнөсү куурулган майдай чырылдап, акыры минтип жиберди:

- Улуу таксыр, Лама Цуну көрүнөн алып чыгып, Тибет салты боюнча денесин парчалап чаап, таз жоруларга ыргыталы деп турасызбы?

 -О, мынакей, өзүң айттың иштин көзүн! Ошон үчүн панченсиң! Тур тезирээк аткар айтканыңды. Мен экинчи жолу эскертпегендей болоюн. Ага убактым жок. Ал эми, алиги качып жүргөн монахынды табууга бир сутка убакыт берем. Башка мөөнөт жок!

Панчен-ректор өкүмдардын саясатынын анча көп эмес, бир эле ууч жактоочуларынын бири эле. Бир пикирлеш, тилектеш деген өлкө жетекчиси анан эмнеге ушунчалык, тимеле душманындай катаал сүйлөштү аны менен? Же бир атайылап кылган айыбы бар беле? Лама Цунун өзүнүн керээзин аткаргандан башка эмне жазык жасады?

Ушуларды ойлоп ызаланган ректор Поталанын баш айлантма коридорлорунан кантип өтүп келип, кандайча сыртка чыкканын да билбей калды. Чыкса өзү улуу тоонун башында тургансып бут алдында кызыл-сары топурактуу кенен Уй өрөөнү кылкылдайт. Андан ары алыс-алыс көз кайкытса «Дүйнөнүн түркүгү» атанган Эверес чокусу, анын оң тарабында касиеттүү Кайлас тоосу, ыйык Шамбаланын мекени...