Арслан Койчиев: Тагдыр жөнүндөгү ыр

–Ылоону имермекке азыр туралы. Жүгүбүздү ташымалдап, артына берет окшойбуз, – деди кошту баштаган киши.

“Кошту бүгүп, чукулураак кондуруунун камылгасында бололу” дегени эле.

Камылгадан мурун М…-нын эси-дарты – алиги карасур кишиде. Намыска жарап, бүтүндөй бир атанын балдарына мөөрөй алып берчү киши эмес беле? Малакайын желкеге түртүп ийип, көзгө илинип калабы деп, кулагердин караанын тынбай издейт, ошол кулагерди олбуй-солбуй теминген карасур кишинин караанын издейт. Кареги да талымай болду. Телмире тиктеди.

Көзүң мындай жамандыкты көрбөсүн, Токмоктун кууш көчөсүн аралата ээн-жайдак чапкылай алышпай, үстү-үстүнө тыгылып аткансыган атчандар бир маалда карышкыр тийген койдой үркүп, капилеттен туш келди “дыр” коюп, талаанын бетин бербей кара таандай каптап жайылып, баш аламан качып беришсе болобу! Кудай бетин салбасын, “Токмогуңду желкемдин чукуру көрсүн кокуй” дешкенсип, баштарын ийиндерине катып, жанталаша чапкылап баратышат! Коштун конгон жайын деле унутуп калышкан сыяктуу. Өнө боюң дүркүрөп, өз көзүңө өзүң ишенбейсиң. Бир түрлүү ой кетти. Же кыямат-кайымды көргөзөйүн дегенсип, орустун бая күнтөн уктап жаткан аярлары чээнден эми ойгондубу? Жайчылары ойгонуп алып, чын бүлүктү эми салдыбы? Эмне деген кокуй иш!? Бул эмнеси, катыгүн!?

Коштогулар адегенде селейди. “Капырай, капырай! Эмне болуп кетти? Эмне болуп кетти, капырай?” деп элейишип, дең-дароо.

Он чакты атчан бөлүнгөнгө араң жарап, кошту түз беттебей, капталдап чапты. Чаап келатышат дагы, колдорун серепчилеп, айкырып келатышат. Чапкылап келатышат дагы, айкырып келатышат. Ыраактан эле:”Качкыла! Качкыла эле качкыла!” деп айкырык салышты. Топ аскер артынан сая түшүп, тарсылдатып аткылап, кууп алган сыяктуу. Мылтыктын үнү “тарс” этип жаңырган сайын огу сая кетпестен, качкандардын бирден кишиси атынан ооп жыгылып турду. “Тарс” деген эле үн чыгат, жанталашып качып бараткан атчан тизгинин ыргытып жибергенсип, колу “шалак” этип, үзөңгүсүнөн буту тайып, ээринен шыпырылып калат. “Тарс” деген эле үн чыгат, улам бири жыгылат. “Тарс” деген эле үн чыгат, улам бири жыгылат. Алеки заматта үч-төртөөсү окко учкан өңдөндү. Адегенде не болуп кеткенин түшүнбөй аңырайып тиктеп, “оо, кудайлап!” качып бараткандарга көмөктөшө калчудай моюндарын созуп, жүткүнгөн кош башчылар мылтык сунган куугун даана көрүнгөндө гана шаштылары кетип, ачуу кыйкырышты:“Коку-уй, кокуй! Жалдырап эмне турабыз! Жоого бастырып алган турбайлыбы! Качкыла!” Айтып оозду жыйгыча, куугун салган аскерлердин бири мылтыгын үйрүп, кошту көздөй атынын башын бурду. Мылтыктуунун сүрү деген мылтыктуунун сүрү да, жан кулактын учуна келгенде, “жоо бастылап” кыйкырган коштогулар чакчелекей түшүп, тырпырап эле калышты. Ар кими өз атын кайсалактап издеп, тушоого койгону тушоосун чечкени чуркап, мамыга байлаганы мамыга чуркап, кымгуут түшкөндө, М… да алактап атын издеди. Энеңди-и, энөөлүгүн карачы, “ылоону имер” дегенди кулагынын сыртынан кетирип, олжодон кур жалак калчудан бетер урушту үзбөй тиктеп жатып, атынын кашатка түшүп кеткенин байкабай калганын карачы. Ушу турушунда тушоолуу атты көздөй чуркаса, кошту көздөй чапкылап келаткан аскерди утурлай чуркап барып, бөөдө кароолуна илинип, ажалын таап алчудай туюлду. Келесоо сыяктанып бет ороюнан өзү чыгып берип, жем болуп алчудай туюлду. Аскердин аты күлүк экен. Чымын-куюн болуп, мындагынын баарын четинен терип атып салууга камынгандай мылтыгын үйрүп, жакындап эле келатат, жакындап эле келатат. Ат-көлүгүнө жетишип мингени жетишип минип, учкашканы учкашып, коштогулар четинен чилдей тарап, кача баштады. Чаап баратып бирин-бири түгөлдөп коюшат. “Баланча, барсыңбы?” деген айкырык кулагына “шак” этти. Алактаган М… жооп бере албастан, жашынгандын амалын издеди. Орустун көзүнөн далдаа деп, орторооктогу коштун ичине кире качып корголоду. Кирип эле сол капшытына тыгылды. Кыйып кете албаган тууганынын “баланча-а?” деген кыйкырыгын алысыраак жерден дагы укту. Кеч эле. “Мындамын!” деп чуркап чыгып, эңиштеп чуркаган күнү да үлгүрбөс. Андагы тууганынын утур айкырып издеген үндөгүн кашайтып жоопсуз калтырды. Жан-жагын караса, оң капшыттан бышылдаган бирөөнүн карааны көрүндү. Ат кошчулукка чогуу жүргөн курбусу. Болгондо да, апалары айтмакчы, бир күндө, бир түндө туулган курбусу. Мурун жетип, жашынган тура. Эки көзү алаят. Бир-бирине кол жаңсап, “акырын!” деген ишаара беришти. Жүрөктөрү дүкүлдөйт. Курбусу бышыктык кылып, жоосу кашынан чыкса айбат көрсөтчүдөй түрлөнүп, көзүн алайтканы менен колуна союл кармаганга үлгүрүптүр. Аны көрүп, М… дагы эсине келди. Көзүн үйүр алдырып, үйдүн ичин айланта тиктеп ийсе, жөлөнүү чокмор урунду көзүнө. Курбусунан кем калышпай, ала калды колуна. Салмактуу экен.